354 



geseinde gegevens. Voor den gewonen en onkritischen mensch 

 is de buitenwereld van stoffelijke lichamen eenvoudig weg als 

 builen hem bestaande gegeven, geheel onafhankelijk van zijn 

 bewusten wil, van eigen bewuste constructie. Doch het dier- 

 lijk bewustzijn is, zoover wij kunnen nagaan, iets van se- 

 cundairen, de raenschelijke onderscheiding tusschen eene sub- 

 jectieve en objectieve zijde in de waarneming, het zooge- 

 naamde zelfbewustzijn, bovendien van tertiairen , aard. Aan 

 onze bewuste waarnemingen zijn onmiskenbaar voorbewuste 

 wordingsprocessen in onze organismen voorafgegaan ; men neemt 

 bewust waar, wat onbewust op intuïtieve gevolgtrekking door 

 constructieve synthesis is tot stand gekomen. (*) Wel heeft mijn 

 empirisch ik, d. w. z. mijn zelfbewustzijn, de ruimte met de 

 daarin geordende objecten niet gemaakt: voor mijn zelfbewust- 

 zijn is de waargenomen wereld een niet-ik, a posienori=: 

 bij ervaring voorhanden. Onomstootelijke waarheid echter is 

 het, dat de aanschouwingsvorm der ruimte met de daarin 

 zich bewegende drie-dimensionale voorwerpen in de gewaar- 

 wordingen onzer zenuwen als zoodanig nog niet voorhanden 

 is; dat zij niet kant en klaar langs de zenuwen het hoofd 

 binnenwandelt, maar eer zij met bewustzijn als voorhanden 

 kan worden aanschouwd, door het intelligibele subject moet 

 geschapen zijn. Voor mijn zelfbewustzijn, mijn «empirisch 

 ik" is de objectieve wereld ganschelijk a posteriori; voor de 

 intuïtieve psyche, het intelligibele subject, is de vorm der 

 aanschouwing geheel en al a priori, vermits de constructie der 

 objecten geheel van eigen conceptie en spontane synthese af- 

 hangt. Zelfs wanneer, hetgeen onmogelijk is , onze zinsindruk- 

 ken nog lot aan de hersenen in eene met de zakelijke vormen 

 slrookende configuratie doordrongen , dan moest toch deze con- 

 figuratie, om haar tot onze bewuste waarneming te maken, 

 door het percipieerende subject ergens worden te zamen gevat, 

 hare afmetingen en reëele vorm worden vernietigd, daar het 



Aristot. de Somn. 2. 



