35ë; 



ongerijmd ware aan te nemen, dat in onze bewustheid de 

 concrete voorstellingen zakelijke of reëele afmetingen bezitten. (^) 



Alle waarneming berust rechtstreeks genomen op eene cere- 

 brale functie of werking der hersenen ; de rechtstreeksche ken- 

 baarheid van extramentale dingen, dingen buiten onze ideeën- 

 spheer is niets dan eene praktisch noodzakelijke illusie. »Een 

 )>menschelijke geest, een menschelijk individu wordt niet met 

 «zintuigen waargenomen, daar het niet eene idee is; zien wij 

 »dus de kleur, grootte, gestalte en de bewegingen van eenen 

 «mensch, dan aanschouwen wij slechts zekere verschijnselen of 

 "ideeën in onzen eigen geest; en daar deze ideeën zich voor 

 »onze aanschouwing in verschillende afzonderlijke groepen voor- 

 ))doen, zoo dienen zij daartoe, ons het bestaan aan te duiden 

 »van eindige en geschapen geesten, die met ons zelf overeen- 

 » komst bezitten. Hieruit blijkt duidelijk dat wij niet een mensch 

 ))zien, wanneer onder mensch iets wordt verstaan dat op ons 

 «gelijkt, dat leeft, zich beweegt , waarneemt en denkt, — maar 

 «alleen een complex van ideeën, hetwelk ons aanleiding geeft 

 «tot de gedachte dat een bijzonder denk- en bewegingsbeginsel 

 «dat op ons zelf gelijkt, tegelijk daarmede voorhanden endoor 

 «hetzelve vertegenwoordigd is." (Berkeley.) 



De leer dat wij in waarheid alle dingen slechts als onze 

 geestelijke voorstellingen leeren kennen , klinkt bij den eersten 

 oogopslag ongerijmd. Doch men bezinne zich. Hoe zien wij de 

 zon bijvoorbeeld? Als eene betrekkelijke kleine schijf , die zich 

 in eene bepaalde richting over onze hoofden heen beweegt. Dui- 

 zenden van jaren hebben de menschen gemeend dat zoo de 

 zon ook was. Maar de astronomie heeft ons geleerd , dat deze 

 zintuiglijke aanschouwing niets is dan eene menschelijke en wel 

 verkeerde voorstelling , eene subjectieve uitlegging van optische 

 zenuwaandoeningen in ons, en dat de zon in waarheid een 

 ontzaglijk groote en gloeiende hemelbol is. Wat dus de men- 

 schen gedurende zoo langen tijd van de zon hebben leeren 



(*) Vgl. de brochure van Dr Robert Beyersdorff , »die Raumvorstellungen" 

 Berl. 1879, blz. 9. 



