556 



kennen, was niets dan eene aan de werkelijkheid niet beant- 

 woordende aanschouwing of voorstelling in hunnen geest. En 

 ook thans blijft voor onze aanschouwing de zon wat zij altijd 

 geweest is , — eene betrekkelijk zeer kleine schijf, en deze 

 foutieve voorstelling wordt ten slotte slechts door redeneeringen 

 ^^ andere en nieuwe voorstellingen, gecorrigeerd. En zoo met 

 alle hemellichamen in het algemeen. Altijd heeft men te on- 

 derscheiden tusschen de schijnbare en de werkelijke grootte, den 

 schijnbaren en den werkelijken stand. Om de ware plaats eener 

 ster in de ruimte te weten te komen , zijn de sterrekundigen ver- 

 plicht, rekening te houden met de straalbreking of afwijking 

 der physische lichtstralen in den dampkring. De geheele leer 

 van het licht in het algemeen leert ons onderscheid maken 

 tusschen den zichtbaren schijn en de ware gestalte, grootte, 

 plaats en beweging der voorwerpen. En wat in dezen van 

 het eene zintuig geldt, dat geldt voor alle. Duidelijk is het, 

 welke gevolgtrekking uit deze alzijdige relativiteit en subjecti- 

 viteit der waarneming valt af te leiden. Abstraheert men 

 van het waarnemend of levend wezen, dat op van buiten ko- 

 mende aandoeningen met gewaarwordigen reageert, dan is er 

 in de Natuur geen koude of warmte, geen licht of duisternis, 

 geen geluid of stilte meer; er blijft dan niets over dan ver- 

 schillende bewegingstoestanden van hypothetische middelpunten 

 van energie, bewegingstoestanden waarvan de mechanica de 

 wetten en voorvs^aarden bepaalt. »Nur die Beziehungen der Zeit, 

 »des Raums , der Gleichheit, und die davon abgeleiteten der Zahl, 

 »der Grosse, der Gesetzlichkeit , kurz das Mathematische, sind 

 »der aufseren und inneren Welt gemeinsam , und in diesen kann 

 »in der That eine volle Uebereinstimmung der Vorstellungen mit 

 »den abgebildeten Dingen erstrebt werden. Aber ich denke, wir 

 'Wollen der gütigen Natur darum nicht zürnen , dass sie uns 

 »die Grosse und Leerheit dieser Abstracta durch den bunten 

 »Glanz einer niannigfaltigen Zeiclienschriftzwarverdeckt,dadurch 

 «aber auch urn so schneller übersichtlich und für praktische 

 «Zwecke verwendbar gemacht bat, wahrend für die Interessen 



