357 



»des theorelischen Geistes Spuren genug sichlbar bleiben, urn 

 »ihn bei der Untersuchung was Zeicben und was Bild sei, 

 »ricblig zu führen." (Helmholtz.) 



Alle waarneming is van intellectueelen aard , eene zuivere 

 geestesfunctie met andere woorden. Dat bijv. bet zien eene 

 constructieve daad van het verstand is, en niet alleen reeds 

 in de lijdelijke aandoening zelve der zintuigen besloten ligt, 

 valt niet bijster moeilijk in te zien. Gauss (1777—1855), de 

 beroemde wiskundige, bekend door zijne metamatbematiscbe 

 onderzoekingen aangaande eene bypotbetiscbe ruimte van meer 

 dan drie afmetingen , gaat zelfs zoo ver, dat hij hen , die het zuiver, 

 subjectief karakter der empirische ruimtevoorstellingen niet 

 vermogen te beseffen, kortweg voor Baeoliërs verklaart. En 

 Helmholtz verklaart stellig en beslist: «Waarnemingen van 

 «uitwendige voorwerpen zijn daden van ons voorstellingsvermogen, 

 »die van bewustzijn vergezeld gaan ; het zijn geestelijke daden." 

 (V. u. R. I 235.) Men overwege: wij zien de dingen enkel- 

 voudig, en hebben toch bij het zien met twee oogen twee in 

 waarheid eenigszins verschillende optische aandoeningen, een 

 op elk netvlies. Wij aanschouwen samenhangende vlakken, 

 ofschoon de physische lichtstralen op zenuwuiteinden werken 

 in het netvlies, die onderling op eenigen afstand van elkander 

 staan. Wij percipieeren onze voorwerpen in drie afmetingen, 

 hoewel op het netvlies hoogstens vlakteuitgebreidheid voorhan- 

 den is, W^ij zien de voorwerpen , willen wij aannemen , over- 

 eenkomstig de natuurlijke grootte, en toch is op het netvlies 

 slechts een beeldjen in miniatuur voorhanden , — indien men 

 al de chemische prikkeling der optische zenuwuiteinden een 

 beeldjen noemen kan. Te oordeelen naar ons tastgevoel, zien 

 wij de voorwerpen rechtop (ons eigen lichaam incluis), en toch 

 staan zij, zooals de physica leert, in de aandoening onzer 

 retina het onderst boven. De chemische prikkeHng der optische 

 zenuwuiteinden moet tot aan de groote hemispheren der her- 

 senen worden voortgeplant, eer er een bewust zielebeeld kan 

 ontstaan. Noodzakelijk gaat bij die voortplanting alle nog 



