o6i 



alle werkelijkheid zuiver dynamisch. Alles wat wij langs 

 naluurweteiischappelijken weg van de buitenwereld leeren 

 kennen , komt neer op werkingen , levende werkingen ; van 

 welke zijde men de zaak bezie, het resultaat blijft, dat het 

 bestaan eener wereld van afzonderlijke stoffen boven en be- 

 halve de levende kracht, eenvoudig weg op illusie berust. 



Bij de boven opgegeven vibratiegelallen zal het allicht dezen 

 of genen onder mijne lezers zijn beginnen te schemeren. Alle 

 vermogen tot aanschouwelijke voorstelling begeeft ons, bij het 

 spreken over trillingen die zich billioenen malen in de seconde 

 herhalen. Doch ons voorstellingsvermogen is van particularisti- 

 schen aard , en geheel afhankelijk van onze bijzondere mensche- 

 lijke organisatie. Ook onze maat voor tijd is heelendal subjectief, 

 zooals reeds de scherpzinnige kerkvader Augustinus (354-450) 

 bevroedde, wiens Confessiones men te dezer te zake nasla. Voor- 

 zeker kunnen wij ons geene beweging aanschouwelijk voorstel- 

 len , die zich millioenen en billioenen malen in de seconde her- 

 haalt. Doch deze onmogelijkheid hangt te zamen met de toevallige 

 wijze waarop het menschelijk zenuwstelsel fungeert, en be- 

 wijst niets tegen de in begrip gegeven logische denkbaarheid. 

 Deze zegt ons, dat de splitsing van elk tijddeel naar believen 

 kan worden voortgezet. Elke seconde als integraal beschouwd 

 omvat eene oneindige menigte kleinere tijddeeltjes als differen- 

 tialen. Het menschelijk vermogen om de splitsing eener se- 

 conde aanschouwelijk te blijven denken , is zeer beperkt, andere 

 wezens hebben allicht andere subjectieve maatstaven. Het inner- 

 lijk leven der verschillende levende wezens verloopt met ver- 

 schillende snelheid, al naardat zij in staat zijn tot een grooter 

 of geringer aantal waarnemingen binnen hetzelfde astronomisch 

 tijdsverloop. »Daar alzoo de tijd niets is, wanneer wi] afzien 

 »van de opvolging der ideeën in onzen geest , zoo volgt daaruit 

 )>dat de duur van een eindigen geest moet worden geschat vol- 

 »gens het aantal ideeën of handelingen, die elkander in dien geest 

 »of dat gemoed opvolgen." (Berkeley.) »De tijd is onsbewust- 

 »zijn van de opvolging der gedachten in onzen geest 



