562 



» wellicht verblijdt zich de suel wegstervende eendagsvlieg in 

 «een langer leven dan de schildpad." (Shelley.) 



Naar mij dunkt moet het na bovenstaande physische pro- 

 paedeusis ook den met philosophische betoogen niet zeer ver- 

 trouwden lezer langzamerhand tot bew^ustzijn gekomen zijn. 

 dat de gewaande stof buiten ons niets is dan een mentaal 

 verschijnsel in ons, een immanent phaenomenoti , iiiimiieï §eco\\- 

 strueerd als buiten ons voorhanden met betrekking tot ons eigen 

 lichaam, en na de intuïtieve (onbewuste) projectie (i) als empirisch 

 gegeven door ons met bewustzijn waargenomen. Van de idealiteit 

 onzer waarnemingsobjecten was in de vorige eeuw ook d'Alembert 

 (1717 — 85) reeds doordrongen; deze was over hel materialisme 

 van zijn tijdvak bereids zoo ver henen, dat hij » in verzoeking 

 «kwam het ervoor te houden, dat alles wat wij zien slechts een 

 «schijn der zintuigen is, en dat er buiten ons niets bestaat, het- 

 »welk beantwoordt aan wat mij meenen te zien." Men heeft het 

 zich dan ook eens voor al tot bewustzijn te brengen, dat er 

 tusschen de afstootingsi rillingen der aethera tomen en datgene, 

 wat wij de kleuren der lichamen noemen, geenerlei qualita- 

 tieve gelijkheid of overeenkomst bestaat, evenmin als tusschen 

 de werkelijke luchtgolvingen en onze geluidswaarnemingen. 

 De veelheid van verschillend gequalificeerde «stoffelijke licha* 

 men" is in waarheid niets dan eene veelheid van zie- 

 lebeelden in onzen geest; buiten ons hebben wij alleen 

 quantitatieve verschillen te constateeren in de werkingen van 

 atomistisch gesplitste krachten. Op de keper bezien zijn 

 niet eens de bewegingswijzen der krachtmiddelpunten iets 

 anders dan eene voorstelling in onzen geest, waaraan wij 



(^) De uitdrukking "projectie" bij het bespreken van het ontstaan der 

 zinnelijke waarneming moet cum gram salis wonlen opgevat. Eigenlijk 

 gezegd "geprojecteerd" wordt er niets, daar de geheele objectenwereld zich 

 in onzen geest bevindt. De bedoeling is, dat de voorwerpen, in verband 

 met hunne verlioudingen tot ons eigen lichaam , in de ideeënspheer eene plaats 

 erlangen overeenkomstig de werkingsverhoudingen der dynamische spheer 

 buiten het bewustzijn. 



