363 



alleen transcendeiile geldigheid kunnen toeschrijven op de 

 praemisse dat wij de schematische hestaansvormen der wer- 

 kelijkheid als subjectieve kennisvormen in ons dragen , eene 

 praemisse die wel praktisch door onze handelingen elk oogenhlik 

 bewaarheid wordt, maar voor rechtstreeksche bewijsvoering 

 niet vatbaar is. «Denkende wezens", zegt de heer Goering in 

 zijn geschrift over Ruimte en Slof, » kunnen in de aanschouwing 

 «nimmer zich zelf overschrijden; zij doen dat alleen in het 

 «begrip." (blz. VII.) Spreken wij van de zou als van een heet, 

 lichtgevend en aantrekkend lichaam, dan is daarmede in den 

 grond der zaak niets gezegd van een van ons denken onaf- 

 hankelijk en zelfstandig ding , maar eenig en alleen van bijzon- 

 dere toestanden onzer eigene bewustheid. Geen object zonder 

 subject: ieder voorwerp van waarneuiing is uiteraard inhoud 

 van het bewustzijn des waarnemers , en als zoodanig volslagen 

 subjectief en ideëel, een voortbrengsel m. a. w. van eigen 

 geestesfunctie. En moge ook al het bestaan van een dynamisch 

 werkelijkheidscorrelaat onzer gewaarwordingen en voorstellingen 

 worden toegegeven, in de werkelijkheid bestaat toch als zoo- 

 danig Hcht noch warmte, kleur nog geluid, smaak noch reuk, 

 compacte vorm noch stoffelijke aaneenligging. Naïef physisch 

 gesproken staat ons geloof aan lichamelijke continuïteit in verband 

 met den graad van ons waarnemingsvermogen , dat ons slechts 

 ten deele in staat stelt, de algemeene poreusheid der werke- 

 lijke Natuur uit rechtstreeksche zinsindrukken op te maken. 

 De materialist klampt zich zoo hardnekkig vast aan het we- 

 zenlijk beslaan zijner stof, dat een flink dogmaticus dezer een- 

 zijdige richting zich niet lang bezint om de bewegingen der 

 hersenstof voor het zakelijke en zekere in de waarneming, de 

 gewaarwording daarentegen slechts voor eene soort van sub- 

 jectieven schijn of bedrieglijken reflex der realiteit te verklaren. 

 Zal echter van de beide begrippen: geest en stof, ziel en li- 

 chaam , gewaarwording en buitenwereld , of hoe men ze noeme, 

 het eene voor wezenlijk, het andere voor schijn worden ver- 

 klaard , dan is er veel meer grond om den idealist dan den 



