365 



is met den aard van het ])evvegingsproces , dat daartoe in de 

 conductorische zenuwen der zintuigen lieeft aanleiding gegeven; 

 nog minder met deszelfs antecedens: den indruk in de zenuw- 

 uiteinden van het waarnemingsorgaan ; nog minder met de 

 voorafgegane J)ewegingsprocessen aan gene zijde der zenuw- 

 uiteinden ; nog minder met de aanleidende bewegingen in het 

 voortplantend medium, en nog minder met de hoedanigheid van 

 het afficieerend »ding" zelf, zooals wij een bepaald complex 

 van atomistisch gespHtste krach ts ui tingen in ietwat oneigenlij- 

 ken zin kunnen blijven noemen. Van een bevatten of recht- 

 streeks waarnemen van de wlichamen" der buitenwereld, kan 

 dus voor iemand met kritisch doorzicht nooit ofte nimmer 

 sprake zijn. 



Uit het inzicht in de subjectiviteit onzer waarnemingen en 

 het daaruit volgend ilhisoir karakter eener doode en compacte 

 stof, vloeit onder anderen ook voort de kritische en anti-ma- 

 terialistische gevolgtrekking, dat het woord » empirie" of er- 

 varing veelal in verkeerden zin wordt gebruikt. Wat er in 

 den regel door de » empiristen" mede bedoeld wordt: eene 

 rechtstreeksche ondervinding betreffende de wereld buiten on- 

 zen geest , bestaat niet en kan niet bestaan. Het besluiten uit 

 l)ewustzijnstoestanden tot realiteiten is niets dan melaphysica. 

 Alle weten is in den strengsten zin des woords een weten be- 

 treffende den inhoud van onzen eigen geest, ontstaan ten ge- 

 volge eener reactie in ons organisme , die reeds natuurkundig 

 en onkritisch gesproken onverbiddelijk «binnenhuidsch" blijft. 

 Graden van waarschijnlijkheid omtrent een zeker schematisme, 

 een zeker dynamisch pluralisme in eene Natuur buiten den 

 aanschouwenden en denkenden geest mogen er al in overeen- 

 stemming met aanschouwingsvormen en abstracte verstandsbe- 

 grippen door metaphysische betoogen worden vastgesteld ; nim- 

 mer echter is ons weten eene rechtstreeksche of empirische 

 kennis van dingen buiten onze bewustheid. Natuurkundig uit- 

 gedrukt wordt alle werkelijkheid alleen op indirecte wijze en 

 in zoo verre waargenomen , als zij in ons zenuwstelsel mole- 



