366 



keibeweging heeft veroorzaakt. In eersten aanleg berusten onze 

 waarnemingen op hersentrillingen , die zelve weder het gevolg 

 van binnenhuidsche wijzigingen in den toestand onzer eigene 

 zintuigen zijn; eene buitenhuidsche stoffelijke werkelijkheid 

 leeren wij door onze zenuwfunctiën nimmer kennen , al ver- 

 beelden wij het ons. De buitenwereld ligt aan gene zijde, 

 achter en buiten onze waarneming, en is dus transcendent 

 voor het denken; wij zien tegen een voorhangsel, waarachter 

 zich eene volstrekt onaanschouwbare en metaphysische substan- 

 tie verbergt. 



Een eigenaardig licht wordt er geworpen op de vraag naar 

 het wezen der wereld , wanneer men nadenkt over den oor- 

 sprong der zuivere verstandsbegrippen of kategorieën. Men 

 oordeele. Aan alle redeneering ligt het verstandsbegrip der 

 noodzakelijkheid ten grondslag. «Wij kunnen," zegt Helmholtz, 

 »in het geheel tot geene ondervinding van natuurobjecten ge- 

 wraken , zonder dat de w^et van oorzaak en gevolg in ons werkt; 

 «deze kan gevolgelijk ook niet eerst uit de ervaring, die wi] aan 

 «natuurobjecten hebben opgedaan, zijn afgeleid." (^) Ons be- 

 wustzijn van noodzakelijk verband in onze aanschouwingen en 

 denkfunctiën is apriorisch in den strengsten zin des woords, 

 m. a. w. uit de ervaring niet af te leiden; hij, die de geldig- 

 heid onzer denkwetten zoude willen wegredeneeren , vooron- 

 derstelt in zijne betoogen op nieuw hetzelfde als hij tracht te 

 wederleggen. Wat nu is de bron dier denkwetten, waarop 

 de mogelijkheid van alle redeneering of natuurverklaring be- 

 rust? Van waar onze zekerheid, dat iedere zaak aan zich zelve 

 gelijk is, dat eene zaak niet te gelijk kan zijn en niet zijn (2) , 

 dat tusschen tegenstellingen geen derde mogelijkheid overblijft (^) , 



(«) Handbuch der physiologischen Optik, Lpz. 1867, biz. 453. 



(^) OiiY. kvdiyzTOLt oiiioc vKupyuv ro) coixm ■za.-JCf.VTiot.. Aristoteles, 

 Melaph. III 3. 



(3) OOc^è pera^u dvrtfpiasug èv^éysToci sh<xi ouc?év. Aristoteles, Metaph. 

 IV 7. Kant: A contradictoria oppositorum negatione unius ad atïirmatione 

 alterius, — a positione unius ad negationem alterius valet consequentia. Logik 

 blz. 144, uitgaat van Kirchmann. 



