368 



toekent, en zoodoende hare de ervaring overschrijdende waar- 

 de in eenen adem toegeeft en loochent. Trachten welen- 

 schappelijke psychologen in onzen tijd te heloogen , hoe door 

 den invloed der gewoonte van individu en geslacht de 

 logische noodzakelijkheid, uitgedrukt in de wet van oorzaak 

 en gevolg, onstaan is in de bewustzljnsspheren van het levende 

 geslacht der menschheid, dan is het duidelijk dat een derge- 

 lijk proces de denkwet bereids vooronderstelt, wier wording men 

 tracht te verklaren. Blijkbaar bevat de zienswijze van derge- 

 lijke geleerden bestanddeelen , die zij zelve zich slechts onvol- 

 komen bewust zijn , vermits eene genetische verklaring onzer 

 denkwetten insluit, dat de geest niet alleen het laatste voort- 

 brengsel maar ook de eerste vooronderstelling der Natuur moet 

 heeten, of m. a. w. dat in den bewusten geest de Natuur tot 

 haar punt van uitgang terugkeert. Geeft men dit toe, dan 

 verheft men daardoor het denkend wezen als zoodanig boven 

 de plaats, die het als enkel voorbijgaand conglomeraat van 

 blinde atomen zoude innemen. Men geeft dan toe , dat het 

 wezen der Natuur in enge betrekking staat, niet tot eene 

 veelheid van harde en trage, stijve en blinde stof /es, maar 

 tot het afmetinglooze denken dat zich in ons ontwikkelt; en 

 dat wij in de ontluiking der dierlijke bewustheid voor ons 

 hebben: niet eene onlwikkelng, die het gevolg is van de wer- 

 king der Natuur als een complex van uitwendige zaken op 

 ons, maar eene evolutie waarin de Natuur, om zoo te zeggen, 

 tot zich zelve komt in ons. Het ligt dus meer in de rede, 

 dat wij het wezen der dingen, ondanks den stoffelijken schijn, 

 als eene geestelijke en levende, dan dat wij het als blinde en 

 doode zelfstandigheid beschouwen , moge het voor het overige 

 waar zijn, dat de tegenstelHng tusschen geest en stof, leven 

 en dood, geheel en al subjectief en betrekkelijk is. 



ourtag . Stoici apucl Plutarchum. — Oüc?£v ZP^/^^ [J-ckirrj ytyvsTixi , aXlcc 

 ivÓLiizoi £/. Xóyou T£ v.ai vn avay/v^g. Leukii'POS bij STOHAEUS — «NÜjil esl 

 sine rulionc suificiente qua polius lit quam non fit." Wolif. 



