575 



of lichamen in den gewonen zin , maar alleen eene dynamische 

 spheer, wier werking op eene veelheid van geometrische 

 punten heirokken is, en die den hewusten geesten tot ge- 

 meenschappelijk suhstraat en correlaat hunner handelingen en 

 waarnemingen dient. Het geloof, dat er compacte stoffelijke 

 dingen in eene ruimte zweven huiten onzen geest, is transcen- 

 dentaal heschouwd enkel inheelding. De physicus van heroep , 

 althans de mathematische physicus, kan in zijne wetenschap ook 

 niet de kleinste schrede doen , zonder zich in de theorie los te 

 maken van dezen zin nelijken schijn. Theoretische zekerheid hezit 

 voor mij alleen de wereld mijner gedachten en gewaar w^ordingen ; 

 zelfs het hestaan eener krachtspheer buiten en hehalve de spheer 

 der ideeën is voor den denkenden geest niet dan eene aanne- 

 melijke hypothese, aannemelijk wijl wij ons gevoelen niet alleen 

 als denkende , maar ook als handelende wezens. Zoo heeft dan 

 de ontwikkeling der natuurwetenschap er allengs toe geleid , dat 

 wij op nieuw met de metaphysici het wezen der wereld als 

 onstoffelijk beschouwen; wij zijn er gaandeweg toe gebracht 

 de stof der werkelijkheid meer en meer in krachten en einde- 

 lijk geheel in geest op te lossen. 



Een feit blijft het intusschen dat het ons allen, geleerden 

 en ongeleerden , toeschijnt dat er buiten ons eene inerte stof 

 bestaat, die zich laat schuiven en duwen, en de substantie 

 aller dingen is. Dit feit zal door geen metaphysicus worden 

 geloochend, of hij moest zijne bezinning verloren hebben. 

 Ook dient uitdrukkelijk erkend, dat de schijn eener stoffelijke 

 omgeving ons de facto in staat stelt te handelen en onderling te 

 verkeeren , alsof de schijn in waarheid wezen was. Doch 

 dat neemt niet weg dat veel schijnt wat niet is , bijv. dat de 

 maan aan kim grooter is dan boven aan den hemel. Kwam 

 het alleen op den schijn aan , dan konde de zon geen lichaam 

 zijn dat 1500000 maal grooter dan de aarde is. Concepties 

 als de mechanische warm te- theorie zouden dan ijdele verzinsels 

 zijn. Voorzeker is het onbestrijdbaar , dat het ruwe, niet 

 wetenschappelijk gelouterde verstand, — het zoogenaamd »ge- 



