376 



zond verstand" van Jan Alleman — aan den schijn eener 

 stoffelijke buitenwereld een werkelijk bestaan toeschrijven 

 moei, daar ieder oogenblik aan onze zinUiigen (en op deze 

 beroept zich de naïeve niensch uitsluitend en zonder kritiek) 

 een zeer voelbaar bewijs levert van het verband tnsschen aan- 

 schouwde olijectbeweging en subjectieve gewaarwording. De 

 Avetenschap echter heeft met een dusdanigen schijn van bniten- 

 huidsche "dingen" alleen in zooverre te maken, als zij dien 

 als schijn, in zijne wording, blootlegt en verklaart: zij heeft 

 onze waarnemingen verder onderzocht, en is tot de slotsom 

 geraakt dat ze berusten, niet op eene compacte en trage en 

 harde s(o/ , maar op een complex van werkingen, tol wier 

 verklaring krachten, in laatsten aanleg atomistisch gespHtste 

 krachten, moeten worden gepostuleerd. Ook de zoogenoemde 

 ondoordringbaarheid der stof, de grondslag van al onze tast- 

 waarnemingen , is niets dan eene in disians werkende krachts- 

 uiting, niet bijv. de eigenschap eener van de kracht onder- 

 scheidene stofsubstantie. 



Waar blijven onze gewaarwordingen buiten kijf, voor zoo 

 verre zij als bewustzijnstoestanden feitelijk voorhanden zijn , 

 en ons ook in staat stellen in overeenstemming met dezelven 

 te handelen ; o?iwaar zijn zij , in zoo verre wij ons verbeelden 

 dat zij ons in kennis stellen met zelfstandigheden buiten onzen 

 geest. Transcendente reaUteit bezitten onze waarnemingen 

 niet; en niet alleen dat zij met eene werkelijkheid buiten on- 

 zen geest niet identisch zijn, zij kunnen er zelfs geenerlei 

 zakelijke overeenkomst mede bezitten. Men mag zelfs beweren, 

 dat er in den gewonen zin des woords geen veelheid van 

 dingen buiten de ideeënspheren bestaat. Alle mogelijke hoe 

 danigheden van extramentale 'dingen" zijn op de keper bezien 

 niet dan voortbrengsels van onze eigene interne geestesfunctiën, 

 dewelke ons dwingen alle gewaarwording te localiseeren , en alle 

 substantie in de ruimte en den tijd als eene zich bewegende 

 veelheid van continua voor Ie stellen. Alles wat wij in ons 

 discursief denken van onze voorwerpen praediceeren , beweegt 



