377 



zich in de iiitramentale aanscliouvvingsvormeii van ruimte , tijd en 

 beweging en de kategorieën van oorzaak en gevolg, éénheiden 

 veelheid, zelfstandigheid en dergelijke. Wat nu ook het onkritisch 

 verstand zich moge verheelden , ozo leeren wij daarbij toch nim- 

 mer iets anders kennen dan ons eigen denken. Hoe naief de 

 waan is, dat bijv. de door ons waargenomen kleuren als eigen- 

 schappen van stoffelijke lichomen builen onzen geest bestaan , 

 blijkt reeds uit het alledaagsche feit, dat iemand, die aan 

 kleurenblindheid lijdt, de eene kleur met andere verwisselt. 

 OnderUnge conformiteit van reageerwijze willen wij in gewone 

 gevallen blijven aannemen ; waar echter blijft hier het extramen- 

 taal bestaan der opgemerkte eigenschappen? Alle hoedanigheid 

 is ideëel in haar wezen ; in de werkelijkheid kunnen wij 

 alleen intensiteitsverschillen in krachtsuiting blijven aannemen. 

 Eene andere organisatie dan de onze, ontvankelijk voor een 

 anderen ratus van werkingen, van trilling, golving enz. , zoude 

 ons ook een ander w^ereldbeeld doen voortbrengen , zonder dat 

 daarom het substraat der verschijnselen een ander behoefde 

 te zijn. 



Helmholtz spreekt van de gewaarwordingen onzer zintuigen 

 als van enkel symbolen der verhoudingen en betrekkingen in 

 de buitenwereld; hij ontzegt onzen waarnemingen alle over- 

 eenkomst of gelijkheid met datgene wat zij in ons bewustzijn 

 vertegenwoordigen {Optik 44^). »0p het gebied der qualiteiten", 

 zegt hij, «kunnen wij ten deele de niet-overeenstemming beslist 

 )>aantoonen. Alleen de verhoudingen van tijd , ruimte , gelijkheid 

 »en de daarvan afgeleide van getal, grootte, regelmaat, kortom 

 «het mathematische, zijn aan buiten- en binnenwereld gemeen." 

 {V. u. R. I 551.) ))Onze gewaarwordingen zijn werkingen 

 »die door uitwendige oorzaken in onze zintuigen worden opge- 

 wwekt; en hoe eene zoodanige werking zich uit, hangt natuurlijk 

 » geheel af van den aard des apparaats waarop gewerkt wordt. 

 »In zoo verre de hoedanigheid onzer gewaarwording ons /cenmV 

 » geeft van de eigenaardigheid der uitwendige werking waardoor 

 »zij is veroorzaakt, kan zij als een ^ee/re/i daarvan gelden , niet 



