578 



» echter als een beeld. Want van liet beeld verlangt men de 

 «eene of andere soort van gelijkheid met het afgebeelde voor- 

 » werp ; van een standbeeld verlangen w ij overeenkomst in vorm , 

 »van eene leekening gelijkheid der perspectivische projectie in 

 »het gezichtsveld; van eene schilderij eischen wij bovendien ook 

 »nog gelijkheid in de kleuren. Een teeken echter behoeft geenerlei 

 «overeenkomst te hebben met datgene waarvan het een teeken 

 »is. De betrekking tusschen heide bepaalt zich hiertoe, dat, 

 )>wanneer dezelfde zaak onder dezelfde omstandigheid hare wer- 

 »king uitoefent, steeds ook hetzelfde teeken wordt opgewekt, 

 «zoodat dus ongelijke teekens altijd aan ongelijke werkingen 

 «beantwoorden." (V. u. R. II 226.) 



Doch de kritiek der waarneming gaat bij dezen groolen 

 geleerde nog verder. In eene verhandeling over «de Feiten in 

 de Waarneming" gaat hij zoover te erkennen dat «ook het 

 verst gedreven subjectief ideahsme" niet te weerleggen is, en 

 »de Idealistische hypothese" niet kan bewezen worden. «Ik zie 

 «niet in", zoo spreekt de beroemde man, «hoe men een stelsel 

 «zoude kunnen weerleggen zelfs van het verst gedreven subjectief 

 «idealisme, dat het leven als een droom zoude willen beschouwen. 

 «Men kan het verklaren voor zoo onwaarschijnlijk en onbevre- 

 «digend mogelijk; — ik zoude in dit opzicht instemmen met 

 «de hardste uitdrukkingen van verwerping, — maar consequent 

 «door te zetten zoude het zijn , en het schijnt mij zeer gewichtig, 

 »dit in het oog te houden. — De realistische hypothese ver- 

 «trouwt op het getuigenis der gewone zelfwaarneming , volgens 

 «hetwelk de waarnemingsveranderingen , welke op eene handeling 

 «volgen, hoegenaamd geen psychischen samenhang hebben met 

 «den voorafgeganen impuls van den wil. Zij beschouwt als 

 «onafhankelijk van onze voorsteUing bestaande, wat in de 

 «dagelijksche waarneming zich als zoodanig schijnt te doen 

 «kennen: de stoil'elijke wereld buiten ons. Ongetwijfeld is de 

 «reahstische hypothese de eenvoudigste die wij kunnen vormen; 

 «zij is beproefd en bevestigd in uitermate groote kringen van 

 «toepassing, scherp omschreven in alle detailbepalingen, en 



