579 



«daarom hoogst bruikbaar en vruchtbaar als grondslag voor 

 »onze handelingen. De regelmaat en den samenhang in onze 

 «gewaarwordingen zouden wij zelfs bij eene idealistische ziens- 

 » wijze moeilijk anders weten uit te spreken dan door te zeggen : 

 »»De bewustzijnstoestanden, die met het karakter van waar- 

 » o neming optreden, verloopen evenalsof de door de realistische 

 »))hypotbese aangenomen wereld van stoffelijke dingen in der 

 «»daad bestond." Maar over dit alsof geraken wij niet henen ; 

 «voor meer dan eene bij uitstek bruikbare en praecise onder- 

 «stelHng kunnen wij de realistische meening niet erkennen ; 

 «noodzakelijke waarheid mogen wij haar niet toeschrijven, daar 

 «buiten haar nog andere onwederlegbare idealistische hypothesen 

 «mogelijk zijn." {V. u. R. II 242-5.) 



Door redeneering alzoo valt het bestaan eener buitenwereld 

 niet aan te toonen. De werkelijkheid als zoodanig valt buiten 

 de spheer der logische idee. Doch er is een middel om een 

 iegelijk voor zich zeker te doen zijn van het bestaan van iets 

 dat meer is dan enkel voorstelling. Ook Helmholtz duidt de 

 waarschijnlijkheid weder aan van althans een indirect of trans- 

 cendentaal realisme, wanneer hij het volgende nederschrijft : 

 «Wij verklaren de tafel voor onafhankelijk van onze waarneming 

 «voorhanden , omdat wij die ieder oogenblik naar believen kunnen 

 «gadeslaan, zoodra wij daartoe den geschikten stand aannemen. 

 «Bij zulke proefnemingen met de voorwerpen blijkt een gedeelte 

 «der veranderingen in de indrukken onzer zintuigen afhankelijk 

 «van onzen eigen wil; een ander gedeelte, dat nl. w^at van den 

 «toestand der op het oogenblik voorhanden zaken afhangt, 

 «dringt zich aan ons op met eene noodzakelijkheid die wij niet 

 «kunnen veranderen, en die ons het voelbaarst wordt, wanneer 

 «ze onaangename gewaarwordingen, smart dus, verwekt." 

 {Oplik 452.) «Mogen de gewaarwordingen onzer zintuigen ook 

 «blootelijk teekenen zijn, wier bijzonder karakter geheel van 

 «onze eigene organisatie afhangt, zoo zijn ze toch niet als 

 «ijdelen schijn te verwerpen, maar zijn veeleer teekenen van 

 «iets dat bestaat of geschiedt; en wat het gewichtigst is, de 



