380 



»wet van dat feitenverloop kunnen ze ons afbeelden." (F. i/. /?. 

 II 1227.) 



«Het bestaan der dingen te betwijfelen," zegt Kant in zijne 

 Prolegomena, § 13, »is mij nimmer in den zin gekomen"; 

 «dat veranderingen iets werkelijks zijn" , zoo spreekt hij elders, 

 «loochen ik evenmin als dat lichamen iets werkelijks zijn, 

 «hoewel ik daaronder alleen versta dat iets werkelijks aan het 

 «verschijnsel beantwoordt." (Brief aan M. Herz 21 Feb. 1782.) 

 Behoudens het voor mijn bewustzijn min juist gebruik van 

 het woord «dinge?^" in transcendentalen zin, kunnen wij 

 die woorden tot de onze maken. Stoffelijk compacte licha- 

 men echter kunnen wij buiten onzen geest niet blijven aannemen. 

 »De materie, wier gemeenschap met de ziel zoo groote 

 «bedenkingen verwekt, is niets dan een vorm, eene voorstel- 

 «lingswijze eener onbekende zaak , door middel der aanschouwing 

 «die men den uitwendigen zin noemt. Er kan dus wel iets 

 «buiten ons zijn, wat aan dit verschijnsel, hetwelk wij materie 

 «noemen, beantwoordt, doch in zijne hoedanigheid als ver- 

 » schijnsel is het niet buiten ons, maar enkel als eene gedachte 

 y>in ons, zij het ook dat deze gedachte door genoemden zin 

 «het als buiten ons voorhanden voorstelt. Materie beteekent 

 «gevolgelijk niet eene met het voorwerp van den inwendigen 

 »zin (de ziel) geheel verschillende en ongelijkslachtige soort van 

 «zelfstandigheden, maar alleen de ongelijksoortigheid tusschen 

 «de verschijnselen van voorwerpen, wier voorstellingen wij uit- 

 «wendig noemen, en diegene, welke wij tot den inwendigen zin 

 «rekenen, hoew^el zij even zoo goed tot het denkend subject 

 «behooren als alle overige gedachten. Alleen hebben zij dit 

 «bedrieglijke aan zich, dat, aangezien zij voorwerpen in de ruimte 

 «voorstellen, zij zich om zoo te zeggen van de ziel losmaken 

 «en buiten haar schijnen te zweven , terwijl toch zelfs de ruimte, 

 «waarin zij worden aanschouwd, niets dan eene voorstelling 

 «is, wier evenbeeld in dezelfde hoedanigheid buiten de ziel in 

 «hel geheel niet kan worden aangetroffen." (^) 



(1) Immanüel Kant, Kritik der rcinen Vernunfi, Text A, uitgave van 

 Kehrbach, blz. 324. 



