381 



Heeft onze kritiek van bet stof begrip tot de uitkomst geleid , 

 dat de door ons waargenomen wereld van stoffelijke dingen 

 en wezens als zoodanig een bedrieglijke schijn is, zoo valt 

 toch te bedenken dat solipsistische {*), met ons instinct geheel 

 in strijd gerakende gevolgtrekkingen uit de theoretische ver- 

 vluchtiging der stof geenszins noodig zijn. Bij alle inzicht in 

 de transcendentale idealiteit onzer waarnemingen, behoedt ons 

 alleen reeds het bewustzijn van de noodzakelijk transeunte 

 geldigheid onzer ethische driften — liefde en haat , plichtsgevoel 

 en zelfzucht, bewondering, verachting, enz. — voor het neder- 

 storten in den afgrond van het illusionisme. Wellicht zelfs 

 vormen gewaarwordingen als liefde en medelijden het ware 

 ontologische bewijs voor het bestaan van wezens buiten mijne 

 bewustheid, alsook voor de metaphysische wezensgeméénschap 

 der geesten bij alle empirische splitsing en veelheid. Doch 

 ook afgezien van zedelijke postulaten mogen wij beweren dat, 

 hoewel de voorwerpen onzer waarneming niet dan voorstellingen 

 zijn in onzen geest, deze voorstellingen toch niet zonder eene 

 van buiten komende aanleiding ontstaan. Mijne vrouw en 

 mijn kind en hunne liefde voor mij zijn mijne voorstellingen, 

 mijn vriend en zijne geleerdheid zijn denkbeelden in mijnen 

 geest, maar die denkbeelden zijn niet liefderijk en vriendelijk 

 en geleerd. De krachten der Natuur en hare werkingen zijn 

 voorstellingen, maar onze ideeën zijn geen krachten , en kunnen 

 het denkbeeld van werking niet produceeren, als er niet iets 

 buiten de spheer der idee ligt, dat tot een gedacht dualisme 

 van idee en kracht aanleiding geeft. Het kvRchibegrip is wel 

 het gevolg eener functie van ons verstand , van ons denkver- 

 mogen, maar daarom toch niet zonder een buiten het denken 

 verblijvend substraat. Veeleer is de in haar wezen transcen- 

 dente kracht de reëele grond waarom het verstand het kracht- 

 begrip vormt ; zonder eene van buiten komende oorzaak zoude 

 ons denkvermogen geene aanleiding vinden , om zich het begrip 



(i) Solipsisme = de zienswijze, dat men wel beschouwd met zich zelf 

 alleen is. 



