m 



eener werkelijkheid te vormen als keerzijde van zich zelf. 

 Bestonden er niets dan voorstellingen , wij zouden onniogeUjk 

 tot eene onderscheiding kunnen geraken tusschen denken en 

 handelen. De logische intuïtie van axioniata , het schematisme 

 ook van Ruimte, Tijd en Kategorieën in onzen geest (*), wijst 

 blijkhaar terug op eenen bestaansgrond welke analoog met dit 

 schematisme functioneerde, reeds vóór het ephemere cerebrale 

 denken bestond , en die er het substraat, de substantie van mag 

 worden genoemd. De causale functie in ons bewustzijn, 

 hoewel op zich zelve onverbiddelijk immanent , dwingl mij om 

 in gedachten mijn bewustzijn te overschrijden , en een bestaans- 

 grond mijner ideeënwereld te postuleeren. (^) 



Wel ken ik in mijn denken niets dan eigen voorstellingen : 

 dit dient herhaaldelijk en uitdrukkelijk erkend. De facto kan 

 het denken zich zelf niet overschrijden : hieraan is nu eenmaal 

 niets te doen. Mijn eigen lichaam behoort voor mijn aan- 

 schouwingsver mogen onder de rij der andere voorstellingen, 

 als opendop met dezelve gelijksoortig. In deze omstandigheid 

 echter vinden wij bij slot van rekening eenen weg om ons 

 het bestaan van werkelijkheidscorrelaten der andere voorwer- 

 pen verstaanbaar te maken. Want in mijne gewaarwordingen 

 spiegelt zich een intelligibel subject als ontwijfelbaar aanwezig, 

 en deze mijne intuïtie van eigen bestaan doet mij een sleutel 

 aan de hand tot de kennis aller andere, te voren reeds als 

 gelijksoortig met mijn eigen lichaam bevonden , voorwerpen. 

 Ik besta als intelligentie, die zich haar synthetisch en doel- 

 beoogend vermogen bewust is, en weet dus dat er een agens 

 voorhanden moet wezen, dat de afzonderlijke voorstellingen 



(1) Over Ruimte, Tijd en Ivategorieën als lungeer wijzen van onzen geest 

 kan hier niet verder worden uitgeweid ; de belangstellende lezer wordt in eersten 

 aanleg verwezen naar Dr. Ivarl Peters : » Willenswei t und Weltwille [1 883]", 

 blz. 9-44. 



(2) Belreflende de noodzakelijkheid om aan de kategorie der causaliteit 

 eene het bewustzijn overschrijdende waarde toe te kennen, vergelijke men 

 E. V. Hartmann: » Kritische Grundlegimg des Transcendentalen Realis- 

 mus" 3^ oplage [1885], blz. 67-95. 



