585 



tot samenhangende gedachlenreeksen verbindt; de vorm van 

 mijn bewust denken, van welks bestaan ik rechtstreeks zeker 

 ben, dwingt mij eenen drager der gedachten te ondei'stellen , 

 want geen functie zonder iets dat functioneert. In eersten 

 aanleg word ik dus in mijzelf gevvaar, dat er met mijne ge- 

 dachten iets als substraat parallel moet loopen , dat er buiten 

 mijn «empirisch ik" nog een ander, intelligibel , subject be- 

 staat. De vraag , of ik zelf besta , zal nooit in ernst bij mij 

 opkomen , daar mijn bestaan reeds in het voorhanden zijn dier 

 vraag besloten ligt. Bij de vraag naar het werkelijk bestaan 

 ecner buitenwereld of spheer van handeling , kan ik dus uit- 

 gaan van mijn ik als van eene gegevene zaak. Beschouw ik 

 nu de wereld der verschijnselen in objectieven zin, dan bevind 

 ik mij onder ontelbare andere dingen als voorwerp in de 

 ruimte, werkende in den tijd volgens de wet van oorzaak en 

 gevolg ; beschouw ik mij subjectief dan gevoel ik , dat ik een 

 denkend en willend, waarnemend en handelend wezen ben, 

 een wezen bezield door den drang om op zijne omgeving te 

 werken y en wel in verband met de in mij opduikende teekenen 

 van het bestaan eener veelheid van andere wezens. Voor de 

 hand ligt nu de gevolgtrekking dat, evenals de voorstelling 

 van mijn eigen lichaam tot mijn gevoel als handelend wezen 

 in wederzijdsche betrekking staat, dit ook met de andere in 

 mij opduikende objectsvoorstellingen het geval moet zijn, dat 

 m. a. w. de dingen , die als objecten gelijksoortig met mij zijn, 

 dit evenzeer als subjecten moeten wezen. Want als objectief 

 verschijnsel ben ik in bestendige wisselwerking met de overige 

 phaenomena , ja zelfs ben ik in staat , aan te wijzen hoe door 

 affectie van hunne zijde deze geheele ideeënwereld in mij 

 ontstaat, hetgeen onmogelijk ware, als mijne voorstellingen 

 '^Q^w reëelen achtergond, geene dynamische keerzijde hadden, 

 en alles bloolelijk idee in mij was. Het is niet te denken dat 

 een begeerend en handelend iets, als ik-zelf, aanhoudend met zijne 

 eigene voorstellingen in botsing geraakt. Hebben wij nu eenmaal 

 aan ons zelf eene dubbelzijdigheid ontwaard , zooals wij die uit- 



