586 



Aangaande de mogelijkheid van kennis in het algemeen heeft 

 men drie standpunten te onderscheiden. Men gelooft, de 

 (stoffelijke) dingen zelve te leeren kennen [naief realisme); men 

 hevveert niets dan zijn eigen denken te leeren kennen {sub- 

 jectief idealisme); of wel men bevroedt de idealiteit zijner 

 waarnemingswereld , doch houdt tegelijk vast aan de symbo- 

 lische waarde der voorstellingen. De naieve en onkritische 

 realist (Jan Alleman) gelooft de werkelijke ruimte te zien; de 

 transcendentale idealist of neokantiaan accentueert de onken- 

 baarheid van al hetgeen buiten eigen geest is gelegen; de 

 transcendentale realist (Hartmann, Helmholtz , natuurweten- 

 schap) ziet de immanentie der waarnemingen in, maar be- 

 schouwt dezelve als teekenen van transcendentale (z=l het be- 

 wustzijn overschrijdende) geldigheid. Ik hoop het waar- 

 schijnlijk te hebben gemaakt, dat wij ons op het standpunt 

 van den transcenden talen realist hebben te plaatsen. Het is 

 alleen op een zoodanig standpunt dat de kritiek der waarne- 

 ming zich met het ons allen aangeboren instinctmatig werke- 

 Ujkheidsgeloof in overeenstemming laat brengen. En ook met 

 ons instinctmatig realisme hebben wij rekening te houden. 

 )'Het is onloochenbaar, dat zich aan onze gezamenlijke waar- 

 » nemingen het geloof vastknoopt, dat het de dingen en de 

 > eigenschappen der buitenwereld zelve zijn, die wij waarnemen. 

 »Dit geloof kleeft den waarnemingen op zoo natuurlijke wijze 

 «aan, dat het volkomen onaangetast blijft door het theoretisch 

 » standpunt, dat de waarnemer betreffende de vraag naar de 

 «hoedanigheid der buitenwereld inneemt. Of wij al evenals 

 «Berkeley, Hume of Kant over de buitenw(ireld oordeelen, de 

 «waarnemingen doen zich niettemin op met den schijn, alsof 



bankroetverklaring der gnoseologie ol' kennislheorie, daar een beroep op het 

 rechlslreekschc zelfgevoel in de plaats der logisclie demonstratie treedt, het- 

 geen natuurlijk overigens aan de waarde van het gezichtspunt zelf niet be- 

 hoeit at te doen. Schopenhauer's apenui is in verschillenden vorm velerwege 

 gereproduceerd; men vgl. o. a. Dr. Carl Peteus, Willenswelt und Welt- 

 wille [blz. 79-103]; Dr. W. Goering, Ilaum und Sto/f[hh. 282 en 322]; 

 II. V. Uelmholtz, Optik [blz. 452] en Vortrdge und Reden [II 245]; enz. 



