588 



»cn na korter of langer tijd voor het gevaar staan van tol waaii- 

 »zin te vervallen. Zoo is dan het realistisch geloof aan de waar- 

 » neming voor heX handelen en leven eene onontbeerlijke hron 

 »van zekerheid. Het is eene overtuiging van de diepst gewor- 

 » lelde en ontwijfelbaarste soort , die aanhoudend in ons handelen 

 »en leven overgaat, en het ware eene algeheele miskenning van 

 »de praktische zijde des menschen, zoo men deze bron van ze- 

 «kerheid in hare praktische overtuigingskracht problematisch 

 «wilde maken." (i) 



Met dat al helpt het niet meer , zich in theorie te verzetten 

 tegen de stelling, dat de wereld die wij waarnemen op zich 

 zelve niets is dan een verschijnsel in onzen geest, en dat de 

 gewaande stof builen ons niet dan een wisselend complex is 

 van reageerwijzen onzer zintuigen, een complex dat zich voor 

 het wetenschappelijk onderzoek niet in zijn ondersteld zelf- 

 standig bestaan kan handhaven. Alle natuurwetenschap leidt 

 tol de vervluchtiging van de compacte concreetheid der stof, 

 welke zich oplost in atomistisch gesplilste werkingen, want de 

 berekenbaarheid van dynamische uitingen eischt gebiedend be- 

 lrekking op geometrische punten. De hier aangeduide uil komst 

 is bereids wetenschappelijk gemeengoed. De hedendaagsche 

 theoretische physica en de moderne physiologie hebben de idea- 

 liteit van de wereld onzer waarnemingsobjecten en hel daar- 

 uit voortvloeiende illusorische karakter eener «empirische we- 

 reld van slofl'elijke lichamen" onwederlegbaar bewezen. In de 

 wijsbegeerte behoort overigens deze waarheid sinds lang tot 

 de gemeenplaatsen. Metaphysische denkers hebben te allen 

 tijde tusschen Schijn en Wezen onderscheid gemaakt. Reeds 

 in de oudheid was het duidelijk voor Aristippos en diens 

 jongeren , dat onze gewaarwordingen en waarnemingen bloote- 

 lijk wijzigingen van eigen toestand zijn, dat zij als zoodanig 

 nimmer de grenzen onzer ikheid overschrijden, en ons dus 

 van hunne oorzaken , de onderstelde lichamen der buitenwereld, 



(') Prof. JoHANNEs Volkelt, »Erfahrung und Denken" [1886], blz. 518—519. 



