589 



niet de minste rechtstreeksche kennis geven (*). Kant (1724— 

 1804), de groole Kant, door Mendelssohn de »Alleszermalmer" 

 genoemd, leert op besliste wijze: »Ik kan eigenlijk geene 

 «dingen buiten mij waarnemen, maar alleen uit mijne inwen- 

 »dige waarneming tot hun bestaan hesluüen, doordat ik de 

 «laatste als de werking beschouw, waarvan iels uitwendigs de 

 «naaste oorzaak is. Nu is echter het besluiten uit eene gegevene 

 «werking tot eene bepaalde oorzaak te allen tijde onzeker, 

 «vermits de werking uit meer dan eene oorzaak kan voort- 

 «gesproten zijn. Gevolgelijk blijft het bij een besluiten van 

 «waarneming tot oorzaak altijd twijfelachtig of deze (oorzaak) 

 «binnen dan wel buiten ons is, of dus alle zoogenaamde uit- 

 «wendige waarnemingen niet blootelijk een spel van onzen 

 «inwendigen zin zijn, dan wel op uitwendige, werkelijke, 

 «voorwerpen als hare oorzaak betrekking hebben. Althans is 

 «het bestaan der laatste slechts eene gevolgtrekking, die het 

 «gevaar van alle gevolgtrekkingen loopt, terwijl daarentegen 

 «het voorwerp van den inwendigen zin (ik zelf met al mijne 

 «voorslelHngen) rechtstreeks wordt waargenomen, zoodat het 

 «bestaan ervan in het geheel aan geen twijfel onderhevig is." f^) 

 Schelling (1775 — 1854) zegt ergens: «Hij die zegt, dat hij 

 «zich §een handelen (eener kracht) zonder (stolfelijk) substraat 

 «vermag te denken, bekent daardoor juist, dat dit vermeende 

 «substraat van het denken zelf niets is dan een voortbrengsel 

 «zijner eigene verbeeldingskracht, gevolgelijk al weder zijn 



(') $a(7Ïv o't K-jpYi'juï'/.oï xptrihptoL sivoLt z<x nxBy} mxï jotóva x.aTa^a^x]3av£(T0ae 

 xai u^j/exxrroc Tuy;^avetv , twv ^s TrgTrotvjxÓTwv ra Traövj juyjeTêv sivoct y.aTa)yj7rT0v 

 pstTè a(?iaipeuffTov. Sext. Emp. adv. Math. Vil 191. — Ta 7ra9>3 xat ra; 

 favroLffiag èv ocvTOÏt; riOévrs:; oOx wovto r/jv aTrb toutwv itiaTiv dvctt ^ioi.pyóh 

 Ttpot; rctg vnsp twv TrpayjMaTwv xara/SsjSaiwo-st? , tklX MVTtep sv no^topxioL 

 TÜv hzo; aTTOCTavTS? eig zcc ttóByi xarex^etorav auTOVj, xo fcciverixt zi- 

 Qéiievoi, zo ^'è(7zt /xrj TrpofaTroyaevó/zevoi nep'i tou IxtÓ?. Plutarchus adv. 

 Col. XXIV 2. 



(2) Immanuel Kant, Kritik dor reinen Vernunft, Text A, Elementarlehre 

 II Teil, Il Ableilung, II Buch, I Hauptstück. 



