390 



»eigen denken, dat hij op deze wijze gedwongen is, tot in het 

 «oneindige terug als zelfstandig bestaande te onderstellen. Het 

 »is niets dan eene dwaling der verbeeldingskracht , dat, als men 

 »aan een object de eenige hoedanigheden , die het bezit , ontnomen 

 «heeft, er nog iets — men weet niet wat — van overblijft". 

 Na al hetgeen ik over de beteekenis van het stofbegrip heb 

 aangevoerd, ligt de gevolgtrekking voor de hand. 



Alle waarneming is uit der aard subjectief. Een harde 

 steen zoude ons maar week toeschijnen , wanneer onze spier- 

 kracht honderdvoudig werd vergroot (*); eene inwendige 

 ongesteldheid veroorzaakt gewijzigde gewaarwordingen in de 

 smaakzenuwen, zoodat men bijv. bitter vindt, wat anders met 

 smaak gebruikt wordt : een voorwerp , dat zij nu rond noemen, 

 zoude voor onze waarneming een geheel ander voorkomen verkrij- 

 gen, als ons hoornvlies cylindriscb was, of wel, wij zonden dan rond 

 noemen was nu anders heet. Bij eenige zelf bezinning is het eene 

 van zelf sprekende waarheid, dat wij het rechtstreeks altijd slechts 

 met eigen gewaarwording , nooit met builenbuidscbe dingen te 

 doen krijgen. De cerebrale functie , waarvan de bewuste percep- 

 tie het correlaat is, moet natuurlijk numeriek onderscheiden 

 wezen van eventueele wezens buiten mij. Met het inzicht in 

 deze waarheid vervalt van zelf het geloof aan de stof, als iets 

 dat het voorrecht zoude bezitten , de bij uitsluiting rechtstreeks 

 zekere, bij ondervinding constateerbare zelfstandigheid te zijn, 

 Uechtstreeksche zekerheid bezit alleen de wereld der gedachten 

 en gewaarwordingen, niet de stof. Wel verre van empirisch 

 definieerbaar te zijn, is de werkelijkheid voor ons weten 

 door eene gapende klove van de gedachtenwereld gescheiden. 

 Alle werkelijkheid is bovenzinnelijk. De rechtstreeksche ken- 

 baarheid eener stoüelijke natuur is schijn. Het zijn, dat wij 

 in de ervaring leeren kennen, is uitsluitend een gedacht, wijl 

 bewust zijn. Wat ons ook kenbaar worde, wordt dit in den 



'jctpy.t ' Ttphg a/^vjXa ze outwj. Plato, Timaios XXVI, 62 B. 



