m 



vorm der gedachte. Gedachten nu zijn geen stoffen. Onmid- 

 dellijk genomen leeft de mensch alleen in zijn eigen geest; 

 niets is zekerder dan het hestaan van dezen laatsten, zij des- 

 zelfs af- of toekomst overigens wat ze wil; wat de mensch 

 weet, blijft geheel en al binnen zijn gedachtenkring besloten, 

 en deze laat geen anderen dan geestelijken inhoud toe. Recht- 

 streeks genomen kent dus de mensch alleen zijn bewustzijns- 

 inhoud; hij gevoelt niets dan eigen aandoeningen, hij neemt 

 niets waar dan eigen zielebeelden , denkt niets dan eigen ge- 

 dachten. Ervaring omtrent eene substantieele stof, niet traag- 

 heid, afmeting en hardheid als inhaerente eigenschappen, is 

 reeds daarom alleen onmogelijk, wijl deze, als volstrekt ge- 

 lijkslachtig met het denken , niet in het weten zoude kunnen over- 

 gaan. Gleiches wird nur von Gleichem erhannl , — deze waarheid 

 werd reeds gedivineerd door Empedokles, 450 jaar voor Christus' 

 geboorte. Denken wij na over de gesteldheid der werkelijkheid, 

 dan blijkt het, dat alles wat wij haar toeschrijven op over- 

 dracht uit onzen eigen geest berust, en er na aftrek daarvan 

 niets overblijft. Realiteit , bestaan , substantialiteit , oorzaak , 

 gevolg en wisselwerking, zijn kategorieën van ons denken, 

 zuivere verstandsbegrippen , die niet eens een aanschouwbaren 

 grondslag hebben; ruimte, tijd en beweging zijn spontaan ge- 

 produceerde aanschouwingsvormen van onzen eigen geest. 



»Wij behooren te bedenken", zegt Kant, »dat de lichamen 

 )>geen voorwerpen op zich zelf zijn die wij vóór ons hebben, 

 »maar enkel een verschijnsel van wie weet welke onbekende 

 ))zaak; dat de beweging niet de werking is dezer onbekende 

 »oorzaak, maar alleen de wijze waarop haar invloed op onze 

 «zintuigen te onzer kennis komt; dat dus niet beide iets buiten 

 «ons zijn, maar alleen verschijnselen in ons, en gevolgelijk 

 «niet de beweging der materie voorstellingen in ons bewerkt, 

 »maar deze beweging zelve, en dus ook de materie die zich 

 «daardoor kenbaar maakt , enkel voorstelling is." [^) Het wezen 



(1) Kritih der reinen Vernimft, Text A, uitg. Kehrbagh, blz. 325. 



