592 



van het extra mentaal substraat onzer waarnemingswereld is 

 dus metapliysisch, en voor rechtstreeksche doorgronding niet 

 vatbaar. Hypothetisch construeeren wij de werkelijkheid als 

 een complex van dynamische atomen of krachtmiddelpunten 

 van eene tot in het oneindige reikende positieve of negatieve 

 werking. Deze opvatting, ontleend aan de aanschouwingsvormen 

 van onzen eigen geest, voldoet aan ons bewustzijn , dat wij niet 

 alleen denkende, maar ook handelende wezens zijn; zij voldoet 

 praktisch aan de realileitsbehoefte der natuurwetenschap , en is in 

 overeenstemming met het inzicht dat het werkelijkheidsgevoel 

 zich uit de idee als zoodanig niet verklaren laat. Doch hoe pro- 

 babel ook, de dynamische wereldopvatting is eene hypothese 

 als alle andere. De werkelijkheid is bovenzinnelijk in haar 

 wezen , — eene uitkomst waardoor in elk geval alle stofjesleer 

 veroordeeld is. «Het gehecle materialisme is met de aanneming 

 »van de stelHng der (principieele) onverklaarbaarheid aller na- 

 .tuurfeiten onherroepelijk verloren. Legt het materialisme zich 

 )>bij deze onverklaarbaarheid neder, dan houdt het op een phi- 

 "losophisch beginsel te zijn ; als richtsnoer van wetenschappelijk 

 "detailonderzoek kan het echter blijven voortbestaan. Dit is 

 «feitelijk het standpunt van onze meeste tegenwoordige mate- 

 »rialisten. Het zijn in den grond der zaak ^Aieptó; zij geloo ven 

 »zelf niet meer dat de stof, zooals die zich voordoet aan onze 

 «zintuigen, de laatste oplossing aller raadselen der Natuur be- 

 »vat, maar gaan uit beginsel zoo te werk alsof dat zoo was, 

 »en wachten tot hun uit de positieve wetenschappen zelve de 

 »drang tot andere onderstellingen te gemoet treedt." (^) Nu is 

 echter bereids uit den schoot zelf van het materialisme de tak 

 van wetenschap gesproten, die de platte wereldbeschouwing 

 der stofjesleer onmogelijk heeft gemaakt. Om niet te spreken 

 van abnormale m meer of min twijfelachtige geestesverschijn- 

 selen als het tweede gezicht, het gedachtenlezen en dgl. wordt 

 de physiologie der zintuigen tot vadermoorder van het mate- 

 rialisme. Wat deze plompe en waarlijk «geestelooze'* wereld- 



(i) Fr. Alb. Lange, Geschichte des Materialismus, 2* uitgave. Il 7. 



