waaruit de werkelijkheid moet geacht worden te zijn saam- 

 gesteld, het volgende verschil van meening. De »kracht-en- 

 stoP'-felingen beschouwen ieder stuk materie als eene opeen- 

 hooping van "Stoffelijke" atomen, dat is eene bijeenvoeging van 

 op zich zelve trage en absoluut harde, niet verder splitsbara 

 deeltjes van nog eenige, schoon minimale afmeting; met elk 

 van die deeltjes is dan attractie of repulsie onafscheidelijk ver- 

 bonden. Geen stof zonder kracht, eene leuze waarvan de 

 uitroep: «Geen kracht zonder stof!" de gewaand antiteleolo- 

 gische keerzijde is. Het is niet moeilijk in te zien, dat een 

 aldus gedefinieerd materialisme eigenlijk eene soort van con- 

 fusionisme is , eene hybridische wereldopvatting , ontstaan uit de 

 samenkoppeling der eeuwenheugende stofjesleer met het dyna- 

 misme dat door de moderne wetenschap onvermijdelijk is ge- 

 worden. De systematische philosophie onzer dagen, in den 

 persoon van haren protagonist E. v. Hartmann, wil van eene 

 zoodanige halfheid niets w^eten , maar construeert de werkelijk- 

 heid eenig en alleen uit een conflict van krachten. Hartmann 

 beschouwt de «materie" als een complex van dynamiden of 

 krachtmiddelpunten zonder uitgebreidheid, wier continuïteit in 

 drie afmetingen slechts inbeeling is en wier wisselende en labiele 

 configuraties uit onderlinge aantrekking (» massa-atomen") en 

 afstooting («aether-alomen") ontstaan (*). 



Nu heet het van )>kracht-en-stof"-felijke zijde ten eerste, 

 dat, het bestaan eener werkelijkheid eenmaal aangenomen, uit 

 atomen zonder eenige massa of uitgebreidheid ook geene reëele 

 afmeting, geene massa kan ontstaan. Deze soi-disant axioma- 

 tische waarheid herinnert eenigermate aan de kinderkamer. Een 

 man van de wetenschap, ten minste, behoeft er niet aan herinnerd 

 te worden, dat alle continuïteit in de lichamen slechts zintuiglijke 

 schijn is, want dit is de zin van het woord poreusheid als 

 algemeene eigenschap der lichamen. De continuïteit der wer- 

 kelijkheidsspheer steekt in de onderlinge werking der atomen, 



(1) Philosophie des Unbewussten, Atd. C. Hoofdst. V; Gesammelte Stu* 

 den und Aufsatize , Afd. C. N°, VTI. 



26 



