396 



niet in eene starre en stoffelijke aaneensluiting. Doch wat 

 bedoelt men wel bezien met de massa van een lichaam? Want 

 daar komt het op aan. Het gewicht moei hier, dat spreekt, 

 buiten rekening worden gelaten , daar het op wederzijdsche 

 aantrekking berust, en dus tot kracht herleidbaar is. Buiten- 

 dien heeft immers de moderne atomistiek tot de aanneming 

 van «aetheratomen" geleid, die als afstootingsmiddelpunten 

 geen gewicht bezitten, of zooals men dat noemt imponderabel 

 zijn. Wat dan verstaan wij onder massa r In de physica 

 definieert men haar, met eenige losheid van woordgebruik, als 

 het product van volumen en dichtheid. Indien men de dicht- 

 heid niet weder door het begrip massa verklaart , is tegen deze 

 omschrijving geen bezwaar, en de dichtheid zal dan zijn op 

 te vatten als de betrekkelijke onderlinge nabijheid der samen- 

 stellende deeltjes. Het aantal dier deeltjes moet blijkbaar on- 

 veranderd blijven , als ook het product van volumen en dicht- 

 heid onveranderd blijven zal. Zoo kunnen wij dan «massa" 

 kortaf defmieeren als het aantal primaire, gelijkwaardige deel- 

 tjes. Deze deeltjes zijn echter niets anders dan de atomen. 

 Aldus omschrijven wij de massa van een lichaam als het aan- 

 tal zijner atomen, eene definitie die streng wetenschappelijk 

 uitdrukt, wat ieder zich meer of min helder bij het woord 

 massa denkt. Hieruit volgt echter onmiddellijk, dat het 

 even weinig zin heeft, van de massa van een atoom te 

 spreken, als van de numerische grootte der eenheid. Een 

 van beiden: het atoom is, wat zijne afmetingen betreft, van 

 het mathematisch punt onderscheiden , en wel grooter dan een 

 punt: dan heeft het uitgebreidheid, dus ook massa, en is 

 gevolgelijk geen atoom. Het is dan ook niet bruikbaar meer 

 als mathematisch punt voor de bepaling der krachtrichting. 

 Of wel: het is in zijne dimensies van een geometrisch punt 

 niet onderscheiden; dan is het niet stoffelijk, want stoffelijk- 

 heid vindt in nul uitgebreidheid geene plaats. Op de tweede 

 onderstelling is klaarblijkelijk de stoffelijkheid van de samen- 

 stellende eenheden der werkelijkheid niet vast te houden, en 



