39Ï 



de atomen hebben dan slechts de keuze tot 7i{ets te worden, 

 of — zoo ze iefs willen blijven — tot zuivere krachtraiddelpun- 

 ten over te gaan. De behoefte der natuurwetenschap aan een 

 werkelijkheidsbeginsel maakt natuurlijk het laatste noodzakelijk. 

 Doch het is dan ook duidelijk wal! in de mechanica eene uit- 

 drukking als "Stoffelijke punten" nog beteekenen kan. 



Het ligt voor de hand , en heeft ook den naturalisten altijd min 

 of meer helder voor den geest gestaan , dat elke stofjesleer aan 

 mnerlijke onbestaanbaarheid en tegenstrijdigheid lijdt. Heeft 

 het atoom nog eenige extensieve grootte , al is deze ook on- 

 denkbaar klein , dan kan het toch niet worden opgevat als in 

 beginsel ondeelbaar, als primaire eenheid van massa, maar 

 moet als verder deelbaar worden aangemerkt , vermits het on- 

 verbiddelijk in het begrip van alle extensieve grootheid ligt , 

 dat zij als tot in het oneindige deelbaar moet gedacht worden. 

 De voorstelling van substantieele stofjes is onvereenigbaar met 

 de voor de wetenschap zoo onmisbare atoomleer. «Wat on- 

 »deelbaar is", zegt de geniale Schelling, » het atoom, kan niet 

 «materie zijn en omgekeerd; het moet dus liggen aan gene 

 >> zijde der materie; aan gene zijde der materie echter ligt de 

 «intensiteit." 



>^Maar'' , heet het \evdeY , ^^ geen kracht kan toch als zelfstandig 

 ^^ bestaande gedacht worden. Zij moet iets hebben waaraan en waar- 

 »op zij werkt, een substraat en een object. Bit nu is juist de 

 »door het denken gevorderde stof." In het negatief gedeelte der 

 bewering hebben wij hier met eene verwarring te doen tus- 

 schen zintuiglijke aanschouwbaarheid en logische denkbaarheid. 

 Met de eerste hebben wij afgedaan; in de theoretische 

 physica kan men geene schrede doen, zonder van de concrete 

 aanschouwing te abstraheeren. Wat betreft nu de logische en 

 apriorische denkbaarheid van het zelfstandig bestaan der kracht , 

 zoo valt vooreerst te antwoorden , dat men elk begrip van een 

 ander praediceeren kan, voor zooverre slechts de verbinding 

 geene innerlijke tegenstrijdigheid behelst. Dit is de zin van 

 het principinm contradictionis (»Satz vom Widerspruch"), vol- 



