398 



gens hetwelk A niet = wo/i-A kan zijn. Apriorisch beschouwd 

 kan men elke verbinding van begrippen verrichten, zoo deze 

 slechts elkander niet wederkeerig uitsluiten. Konde men bewijzen 

 dat de verbinding der begrippen kracht en zelfstandig bestaan in- 

 nerlijke tegenspraak in zich sluit, dan had men recht, de on- 

 denkbaarheid der vereeniging vol te houden. Dit nu is on- 

 mogelijk : in het krachtbegrip ligt niets opgesloten , dat in 

 strijd zoude zijn met een bijkomend gezegde: «bestaat zelf- 

 standig." Het ontkennend gedeelte der bovenstaande » kracht- 

 en -stof'-felijke bewering is dus valsch: de kracht kan wèl als 

 substantie gedacht worden. Doch er is meer : indien de denk- 

 baarheid van elk afzonderlijk begrip eene noodzakelijke voor- 

 waarde is voor de denkbaar heid der synthese van twee begrip- 

 pen , dan kan juist de verbinding van kracht en stof onmogcr 

 lijk gedacht worden, daar de stof niet te denken is. Men 

 schrijve haar namelijk elke eigenschap toe die men wil : altijd 

 lost deze zich op in eene eigenschap of uitwerking der kracht, 

 en kan gevolgelijk niet aan het begrip dezer laatste worden 

 tegenovergesteld. Men denke hier aan hetgeen wij hebben 

 gezegd naar aanleiding der woorden inertie en massa, aan de 

 eigenschap der hardheid of ondoordringbaarheid (= weerstands- 

 of afstootingsvermogen) , en zoo voort. 



De stof het noodzakelijk substraat der kracht. Noodzakelijk 

 ware dit substraat, als de kracht zonder hetzelve niet konde 

 gedacht worden, hetgeen wij op grond van het bovenstaande 

 hebben te ontkennen. Ook als onderstelling op zich zelve 

 echter is alreeds een stoffelijk, d. i. hard en traag, bhnd en 

 star en dood , substraat der kracht onbestaanbaar. Immers , 

 als het substraat der kracht zoude de stof óf het subject harer 

 werkzaamheid moeten wezen, of wel datgene moeten zijn, 

 wat er aan ten grondslag ligt, m. a. w. oorzaak, dus een ne- 

 cessiteitsbeginsel , ofte wel zij zoude moeten zijn eene owf/er/aa^ 

 in de grof zinnelijke beteekenis des woords. Eene vierde betee- 

 kenis heeft het woord » substraat" niet. Nu zal in dezen van 

 eene noodzakelijke of onafscheidelijke onderlaag van hel grof 



