399 



zinnelijke voor het niet zinnelijke wel geen verstandig mensch 

 meer spreken , vermits het volgens de wet van het hehoud der 

 energie juist de zinnelijke aanschouwing is, die de bovenzinne- 

 lijke kracht tot substraat heeft. Bovendien , twee zulke volsla- 

 gen heterogene zaken als eene blinde en starre en trage stof 

 en de levende , alomtegenwoordige en werkende kracht kunnen 

 hoogstens als zich toevallig en in het voorbijgaan combineerende 

 gedacht worden , maar nooit — wat hier gevorderd wordt — 

 eene innerlijke verbinding aangaan. Even verkeerd ware het, 

 de doode stof — want dood zoude zij immers zijn — subjecti- 

 vileü , activiteit dus. toe te schrijven, en die te ontnemen aan 

 de levende kracht. Ook kan blijkbaar het doode, inerte en 

 starre geen grond of oorzaak eener levende werking worden: 

 dit zoude strijden met het eenvoudigste aller axiomata: A=:A. 



De stof als object der kracht. Natuurlijk moet iedere wert 

 king op iets gericht zijn, dat daardoor haar object uitmaakt; 

 uit deze waarheid vloeit echter volstrekt niet voort, dat di- 

 object de stof moet wezen. De natuurwetenschap kent hare 

 hypothetische atomen alleen als middelpunten van energie, 

 waaruit volgt dat we geen recht hebben tot de bewering , dat 

 eene atoomkracht iets anders tot object heeft dan wederom 

 eene andere atoomkracht. Wordt daartegen in , ten spijt der 

 logica , toch volgehouden , dat de eene onstoffelijke entiteit niet het 

 object eener andere kan zijn , zoo verwijzen wij naar de gees- 

 tesfuncties, die feitelijk elkander tot object hebben. Zoo bij 

 wil en gedachte : de idee (als motief) verwekt den wil en werkt 

 er dus op; de wil streeft naar verwerkelijking der idee, en 

 heeft dus de voorstelling tot object. 



Maar komaan , laat ons niettemin eens aannemen , dat de 

 stof zoowel drager als object der kracht is, en trachten wij 

 op die wijze het op elkander werken van twee atomen A en 

 B te verklaren. 



De kracht A werkt op haar object , de stof B ; omgekeerd werkt 

 de kracht B op het hare , de stof A. Daar bij de onderstelling 

 eener afzonderlijke stoffelijke zelfstandigheid de krachten bui- 



