401 



staml van het atoom waarop gewerkt wordt. Men heeft dan 

 «erst van al die partieele krachten de resultante nemen, wier 

 aangrijpingspunt nu bij het werken op eindige afstanden geens- 

 zins meer in het middelpunt valt van het stoffelijk atoom- 

 kogeltjen, maar in iedere richting der werking anders wordt. 

 Te dien einde moet men zich blijkbaar het atoom denken als 

 in oneindig veel deelen verdeeld, waarvan elk met het onein- 

 digste deel der kracht behept is. Nu moge men zich zulk een 

 atoomdeeltjen zoo klein denken als men wil, het is toch altijd 

 nog stof en geen mathematisch punt; dus kan deszelfs ver- 

 binding met de kracht toch wederom slechts begrepen wor- 

 den, doordat men zich de kracht voorstelt als gelijkmatig over 

 hetzelve verdeeld; gevolgelijk is men op nieuw tot oneindige 

 verdeeling gedwongen, — en zoo voort, d. w. z. men moet het 

 slofjen oneindige malen tot in het oneindige deelen, en komt 

 er niettemin toch nooit toe, te begrijpen hoe de kracht over 

 de stof verdeeld is , daar men de uiting der enkelvoudige 

 kracht altijd slechts in betrekking tot een geometrisch punt 

 kan denken, en dit wederom niet stoffelijk is. Dit hebben 

 aanzienlijke wis- en natuurkundigen zooals Ampère, Cauchy, 

 MoiGNo , W. Weber e. a. m. dan ook erkend , en zij hebben uit 

 dien hoofde toegegeven dat de atomen moeten gedacht worden 

 als ten eenen male verstoken van alle uitgebreidheid. 



Wij staan alzoo voor de logische noodzakelijkheid om het 

 atoom, de primaire eenheid van massa, het door ons verstand 

 gevorderde samenstellende element der werkelijkheid, als ab- 

 soluut zonder eenige afmeting te denken. Alles, zuivere logica, 

 zoowel als de gelouterde empirie, spreekt tegen de mogelijkheid 

 eener in hare laatste elementen nog massieve stof. De kracht- 

 en-stoffelijke apriorismen blijken enkel sophismen te zijn. Ook 

 in het afgetrokken worden wij genoopt om ons de elementen 

 der werkelijkheid, zullen ze iets blijven, als zuivere dynamf- 

 den of middelpunten van energie te denken. De volslagen 

 onuitgebreidheid van de eenheid der materie wordt dan ook 

 zelfs door vele verdedigers der stof toegegeven. Hoe deze laat- 



