402 



slen hel aanleggen, om bij hel spreken over «stoffelijke punten*' 

 nog eenigen zin Ie leggen in hel afzonderlijke woord stof, is 

 eene ondenkhaarheid , waarmede wij ons niel behoeven bezig 

 te houden. Zxdk een materialisme berust op halfheid in het 

 concludeeren , anders niet. 



De stof in den zin der materialistische physica blijkt bij 

 nauwlettende overweging een klank zonder zin te zijn , en zich 

 onder onze handen te vervluchtigen. Abstraheeren wij van de 

 beweging der lichamen, dan blijft voor ons denken nog het 

 lichaam zelf over dat zich bewoog. Door wegdenking der co- 

 haesie kan ik ook den vorm der lichamen wegdenken , en houd dan 

 nog een problematisch iets als slof over. Deze stofkaniknog 

 weer oplossen in hare elementen, doordat ik kracht tegenover 

 kracht stel. Ten slotte kan ik in gedachten de elementaire 

 stoffen in hare atomen verdeelen, dan zouden die ten slotte bij 

 uitsluiting de stof zijn , en al het andere kracht. Lost men nu 

 echter met physici als Ampère (1775 — 1836) ook nog het atoom 

 op in een punt zonder afmetingen en in krachten die zich daar 

 omheen groepeeren, dat moet het punt, het niets, de stof zijn. 

 Ga ik in de abstractie niet zoo ver, dan is een bepaald geheel 

 voor mij nog de stof, een geheel dat zich evenwel bij 

 voortgezette kritiek in een complex van krachten oplost. Met 

 één woord : de stof is niets dan hel nog onbegrepene in onze 

 analyse, wij mogen zoo ver gaan als wij willen (cfr. LA^GE II 



De slotsom onzer beschouwingen over bet stofbegrip is dus , 

 dat de werkelijkheid uit niets dan kracht kan gedacht worden 

 te bestaan , en het woord stof in de wetenschap g^Qn zin heeft. 

 Dit neemt natuurlijk niet weg, dat in het dagelijksch leven 

 dit woord volkomen op zijne plaats is ; daar is het de gang- 

 bare abbreviatuur voor de door ons gehypostaseerde waarne- 

 mingswereld , voor het complex onzer tast- en gezichtsgewaar- 

 wordingen. In wetenschappelijken zin daarentegen , daar waar 

 er sprake is van eene gezuiverde beschouwingswijze, is eene 

 eventueele werkelijkheid buiten den denkenden geest niet anders 



