405 



en het berust enkel op hallheid in het maken van gevolgtrek- 

 kingen, dat men nog altijd over de materie en de » stoffelijke 

 punten'' blijft spreken, als of het omgekeerde het geval ware. 

 Kritisch gesproken is daarmede het materialisme afgedaan, en 

 zijne verdienste zal alleen hierin kunnen bestaan , dat het in 

 den loop der moderne ontwikkeling als stormram gediend heeft 

 tegen de ruwe en kinderlijke voorstellingen der overgeleverde 

 godsdienstvormen , en een beteekenisvol symptoom is geweest 

 van eene diep reikende gisting in de gemoederen der negen- 

 tiende-eeuwsche menschheid. 



Rest thans de nadere toelichting van het krachtbegrip, als- 

 mede de uiteenzetting der metaphysische stellingen , waartoe de 

 ontleding van dit begrip aanleiding geeft. De kracht is de 

 eenig overblijvende factor der werkelijkheid. Voor ons weten 

 is zij niet dan eene onaanschouwelijke verstandskategorie wel- 

 iswaar, zoo goed dus eene gedachte als al het andere dat in 

 ons bewustzijn treedt, maar eene kategorie die zich met on- 

 wederstaanbare macht aan ons blijft opdringen als symbool 

 eener voorhandene werkelijkheid. Stof en kracht zijn beide 

 voorstellingen , doch zij onderscheiden zich hierdoor van elkaar 

 dat het eerste niet is dan eene gehypostaseerde abbreviatuur 

 voor in waarheid geestelijke verschijnselen, terwijl het tweede 

 noodzakelijk blijft ter aanduiding van het onbekende dat in de 

 verschijnselen functioneert , dat daarvan het levend en wer- 

 kend substraat is. Men vindt er, die ook de kracht als 

 fundamenteel verklaringsbeginsel elimineeren, en zich hou- 

 den aan de ideëele verschijnselen als het eenig gegevene , 

 doch eene zoodanig opgevatte eenheid van denken en zijn mis- 

 kent ons zelfgevoel als handelende wezens, en hakt den knoop 

 door , dien generaties van philosophen te vergeefs hebben getracht 

 te ontwarren. Een dergelijk eenzijdig subjectivisme dient ver- 

 oordeeld , zoo goed als het tegenovergestelde objectivisme der 

 materialisten ; en het komt er in beginsel weinig op aan , of 

 men zegt: » buiten het denken bestaat er niets", dan wel: »de 

 stof is de eenige ware zelfstandigheid". Een werkelijkheids- 



