406 



beginsel boven en bebalve de verschijnselen zelve hebben wij 

 après tout voor onze wereldbeschouwing altijd noodig, (') 

 en er bestaan zwaarwichtige redenen om dat beginsel in de 

 kracht te blijven zoeken. Deze redenen zijn van psycho- 

 logischen aard , en zullen den lezer in het verder verloop dezer 

 verhandeling gaandeweg duidelijker worden. Zij berusten op 

 onze inwendige zelfwaarneming, die ons leert dat eene gedachte 

 en eene in handeling omgezette gedachte twee zeer verschil- 

 lende dingen zijn. Geene gedachte bezit op zich zelve eenig 

 arbeidsvermogen , maar behoeft de hulp van iets anders om in 

 werkelijkheid te worden omgezet. »De voorstelHng op zich 

 zelve beweegt niets" kunnen wij met Aristoteles zeggen (^). 

 Het wezen der dingen gaat niet op in enkel idee: in onze 

 gewaarwordingen resoneert een tweede beginsel, dat zich elk 

 oogenblik zeer duidelijk doet gevoelen. Behalve de logische 

 noodzakelijkheid die zich in ons denken openbaart, bestaat er 

 nog zoo iets als een van buiten komende dwang, die mij bijv. 

 beletten zal met mijn hoofd door den eenen of anderen muur 

 heen te loopen. Dat nu »wat ons dwang oplegt, is iets dat 

 «werkt, is kracht. De kracht werkt en uit zich; zij openbaart 

 ))zich en maakt zich waarneembaar. Zij is alleen doordat zij 

 »zich uit. Het ligt in het wezen der kracht , dat zij zich open- 



(1) De onvermijdelijkheid der aanneming van een met het denken niet 

 identiscli -werkelijkheidsbeginsel is door Eduard von Hartmann op verschillende 

 plaatsen betoogd. Ik verwijs hier naar zijne Philosophie van het Onbewuste, 

 hoofdstuk C. XV.I: » Rückhlick au f frühere Philosophen"[\^]. ook dl. I blz. 106— 

 107 en 154 in de 7e uitgave), naar zijne Gesammelde Studiën und Aufsatze 

 blz. 663 — 679: » Unzuldnglichkeit des Panlogismus" en » negative imdpositive 

 Philosophie" (vgl. blz. 627—629), en eindelijk naar zijnen bundel verhande- 

 lingen , uitgegeven onder den titel : Neukantianismus, Schopenhauerianismus 

 und negelianismus , blz. 261 vlg. — Van een panlogistisch standpunt daaren- 

 tegen is bijv. geschreven liet artikel Metaphysic in de Encyclopaedia Ihitan- 

 nica, 9e uitgaat vol. XVI (1883), hetwelk den schrijver — prof E. Caird te 

 Glasgow — doet kennen als een grondig kenner von Aristoteles, Kant en 

 Hegel. Betreffende Hegel vgl. men E. v. Hartm : über die dialektischc Methode. 



C") ^lócjoia. S'odixh OTj^èv xivsï . — Kat -n (fxxvTxtrix ^s , ovav y.ivsï, ou 

 /.i'jsï avsy opé^sug. Aristot. de An. III 10,433. 



