408 



De werkingen der kracht worden waarneembaar als eene 

 veelheid, die in hare onderlinge verhoudingen kan worden 

 nagegaan en berekend. In overeenstemming met de aan- 

 schouwingsvormen in onzen geest conslrueeren wij haar in 

 eene driedimensionale ruimte, en stellen ze ons voor als 

 atomistisch gesplitst. Beweging in deze intelligibele , hypothe- 

 tische ruimte wil dan zeggen wijziging in de onderlinge ver- 

 houdingen der krachtmiddelpunten. Deze opvatting is wat 

 men noemt dynamisch atomisme, en is het zuiverste opgesteld 

 door Edüard von Hartmann. Heeft deze denker , de repraesen- 

 tatieve metaphysicus van ons tijdvak , met het gewaand stoffelijk 

 wezen der werkelijkheid geheel gebroken , met eene dynamisch 

 opgevatte atomistiek vereenigt hij zich zeer beslist, — eene 

 bijzonderheid waardoor zijne wereldopvatting zich in een ge- 

 wichtig opzicht onderscheidt van de systemen van Kant , Hegel 

 en ScHOPENHAUER. Hartmann's opvatting der atoomleer dient 

 ieder doordenkend physicus te bevredigen , daar de stoffelijkheid 

 der atomen voor de wetenschap geenerlei nut of waarde heeft, 

 Aan de atomistische hypothese in haren dynamischen vorm 

 daarentegen hebben wij ons op ons huidig standpunt van ken- 

 nis te houden , willen wij den reahstischen grondslag bewaren, 

 die voor het streven aller wetenschap onmisbaar is; wij zullen 

 voorloopig dienen te blijven bij de onderstelling van onveran- 

 derlijke, enkelvoudige dynamiden of krachtcentra van eene in 

 het oneindige reikende positieve of negatieve werking. (^) Overi- 

 gens is het in den grond der zaak voor de vraag naar het wezen 

 der dingen van ondergeschikt belang, of onze driedimensionale 



(4) "Für die Naturwissenschaft ist die Annahme einer Vielheit von Re- 

 ziehungspunkten , welche veranderliche und genau bestirambare Verhaltnisse 

 iind Wecliselwirkimg gestalten, der einzige brauchbare Ausgangspimkt 

 iür die erscliöpfende Erkliiriing der höchst mannigfacben Erscheinungen. 

 welche Erldaring fordern ; im Gegensatz hierzu bat sowol die nackte Voraus- 

 setzung einer Materie überhaupt als die besondere ilirer stetigen Raiimerlül- 

 lung, sich niemals zur Ableitung der in der Erfabrung gegebenen Einzel- 

 heiten frucbtbar ervviesen." II. Lotze, System der Philosophie U [2^ opl. 

 1884] 365. 



