416 



alleen hierin, dat ze in physisch opzicht eene monistische 

 («einheitliche") wereldopvatting oplevert, waarin de vele zoo- 

 genoeriide krachten der materie herleid worden tot subjectieve 

 waarnemingswijzen van samengestelde moleculaire en atomis- 

 tische krachten, en dus tot een enkel heginsel worden terug- 

 gebracht: in deze theorie wordt ook de imjze aangetoond en 

 berekend waarop zich die afgeleide krachten uit de atomen 

 ontwikkelen, — ^iets wat een non-atomistisch dynamisme als dat 

 van Kant (*) , nimmer vermag. Voor dezen gooten denker was 

 buitendien de materie enkel phaenomenon, verschijnsel in ons 

 bewustzijn ; als zoodanig was zij voor de werkelijkheid verlangen- 

 de natuurwetenschap onbruikbaar; voor het naief realisme in het 

 algemeen en de stofjesleer in het bijzonder is zij nog altijd een 

 capul mortuum, dat volslagen ondenkbaar blijft, onverschillig of 

 men het als den dooden nederslag eener scheppingsdaad , dan wel 

 als eene verzamehng van grondeloos neven en door elkander 

 rondwarrelende zelfstandigheidjes beschouwt. De stof in ma- 

 terialistischen zin is iets dat in strijd is, niet alleen met de 

 voor het weten noodzakelijke gelijk slachtigheid tusschen de wer- 

 kelijkheid en onze gedachten , maar ook met het begrip der onl- 

 wikkeling , een der hoeksteenen van de moderne natuuropvatting. 

 Voor het dynamisch atomisme daarentegen van E. v. Hartmann 

 is de materie een levend , werkend , aanhoudend produceerend 

 product van atomistisch gesplitste werkzaamheden of krachten, 

 en bezit dus eenerzijds volle werkelijkheid , terwijl zij van den 

 anderen kant door en door vatbaar is voor ontwikkeling, en 

 ook inderdaad in voortdurende wisseling, in aanhoudende 

 ideeontwikkeling verkeeren blijft. In den grond der zaak is 

 overigens de met de moderne atoom theorie volkomen vereenig- 

 bare opvatting van Schelling (1775 — 1854) on Hartmann , (geb. 

 1842) betreffende het wezen der materie, eene opvatting waar- 

 toe bij consequent doordenken ook de theoretische physicus 



(1) Voorgedragen in de » Metaphymche Anfangsgründo der Naturwis- 

 cnschaft" (1786), gedrukt in J. II. von KIRGHMAN^'s uitgave van «Iimmanuel 

 Kant's kleinere Schriften zur Naturphilosophie', P Abteilung (Berlijn 

 1872), blz. 173-306. 



