4^0 



(doode) slof niets verder overgebleven dan de verbinding der 

 kracht met de kategorie der substantialiteit of «zelfstandig 

 beslaan", die als zoodanig door den aard van ons denken ge- 

 vorderd wordt, dan is ook van zelf een door velen voor geheel 

 onoplosbaar raadsel in zekeren zin oplosbaar geworden , door 

 het inzicht dat het de kracht is, waaraan dit praedicaat 

 «substantialiteit" toekomt. Daarmede namelijk houdt de «on- 

 ontbeerlijke drager" der verschijnselen op, voor het denken 

 geheel ontoegankelijk te wezen , en de door het zinnelijk voor- 

 oordeel gestelde «grens der natuurkennis" wordt een aanmer- 

 kelijk eind teruggeschoven. De stof kan als zoodanig niet 

 gehypostaseerd of verzelfstandigd worden, want dit woord is 

 niets dan een verzamelnaam voor het complex onzer eigene 

 wisselende gewaarwordingen en aanschouwingen , en men heeft 

 met Leibniz eens voor al de kracht als het ware en eenige 

 substraat te erkennen van de geheele wereld der verschijnselen. 

 Wat daarvan zoude kunnen afhouden, is de waan dat men 

 bij het ten einde denken van door de ervaring verstrekte ge- 

 gevens, ook in de laatste en hoogste begrippen de concrete 

 aanschouwelijkheid kan en moet vasthouden , en men bij prijs- 

 geving dezer aanschouwelijkheid den wetenschappelijken bodem 

 onder de voeten voelt wegzinken. Dit is intusschen een voor- 

 oordeel van het allerruwste sensualistisch empirisme, hetwelk 

 er geen besef van heeft dat geene empirie of aanschouwing 

 als zoodanig ooit wetenschap kan zijn ; wetenschap ontstaat 

 eerst, waar door abstracte, zuiver logische, verwerking der 

 empirische gegevens formules worden uitgedacht , die in opklim- 

 mende orde aan aanschouwelijkheid verliezen; zij vangt eerst 

 aan met de geheimzinnige verheffing van de concrete aan- 

 schouwing tot het afgetrokkene en algemeen ideëele, het be- 

 grip. Overigens spreekt het, dat, afgezien van aanschouwings- 

 vormen , zuivere verstandsbegrippen en primaire axiomata, alle 

 ware begrippen uit het contingente in de ervaring moeten ge- 

 trokken — «geïnduceerd" — zijn, en men van dezelve als langs 



