422 



werking van het grooter getal stooten dat het ontvangt aan de 

 zijde, die van het ander het verst verwijderd is. 



Zooals men ziet, is Lesage's gravitatietheorie niet onaardig 

 bedacht, en getuigt zij van eene zekere mate van schrander- 

 heid. Zij is echter geheel gegrond op het naief-realistisch ge- 

 loof aan eene veelheid van substantieele stofjes , en is in onzen 

 tijd kv^^alijk het wederleggen nog waard; daarbij is bijv. de 

 vraag, waar men zoodoende met de warmte blijft, geheel buiten 

 rekening gelaten. Eene dergelijke leer zoude op ons gnoseolo- 

 gisch standpunt tot niets dan nihilisme of illusionisme kunnen 

 eiden, daar de stof als substantie beschouwd zich voor de 

 kritiek vervluchtigt, een dynamisch beginsel hier niet meedoet, 

 en de subjectieve zijde der waarneming wordt geignoreerd. 

 Wilde men in zulk eene »kracht-en-geestelooze" wereldopvat- 

 ting het illusionisme ontgaan, dan zoude men zich ongeacht 

 alle innerlijke onbestaanbaarheid van het stofbegrip aan de 

 stofjesleer hebben te houden, daar wel krachtmiddelpunlen, 

 maar niet de beweging zelve het beweeglijke kan wezen. Ge- 

 volgelijk bleef men dan op een zoodanig standpunt voor drie 

 grondelooze «eeuwighedens" staan: de zonder oorzaak, dus 

 toevallig, naast elkander bestaande veelheid van stoffelijke zelf- 

 standigheidjes , de absolute beweging dier blinde, hare en inerte 

 dingetjes, en de ongeschapen stofjesbak, alias ruimte, waarin 

 zij van alle eeuwigheid aan het warrelen zijn. De dynamische 

 atomist kent alleen de kracht als eeuwig en laatste werkelijk- 

 heidsbeginsel , daar , evenals de plaenomenale beweging aan de 

 aanschouwde en gevoelde objecten , ook de ruimte als complex 

 van werkings ver houdingen door de uitzet tings- en samentrek- 

 kingstendentie der dynamiden aanhoudend gecreëerd wordt. 



Bij de bestendigheid onzer geestelijke onderlaag, — het intel- 

 ligibele subject — door welke het ons mogelijk wordt , aan de 

 verschijnselen het tegendeel: veranderlijkheid en beweeglijkheid 

 te constateeren, kan de beweeglijkheid der verschijnselen geene 

 primaire en absolute hoedanigheid zijn. Was de veranderlijk- 

 heid en beweeglijkheid van essentieelen en absoluten aard , dan 



