4^8 



of niindere duidelijkheid straalt dit door ook bij die denkers , 



welke de fundamenteele onkenbaarheid van het wezen der 



Natuur scherper dan anderen op den voorgrond plaatsen. 



Zoo bijv. bij Kant. De ethelistische natuuropvatting, waartoe 



deze groote denker later in zijne praktische philosophie geraakte, 



ligt zelfs in zijne agnosticistische Krilik der reinen Yernunft vrij 



duidelijk voorbereid. »Het transcendentale object," zegt hij 



daar, niet de hem eigene verwarde terminologie, (*) »dat 



»aan de ?(ï7ii;ewc?i^e verschijnselen , alsmede datgene, hetwelk aan 



»de inwendige aanschouwing ten grondslag hgt, is noch materie 



»noch denkend wezen op zich zelf, maar een ons onbekende 



» grond der verschijnselen, waardoor het empirisch begrip der 



«eerste zoowel als der tweede soort aan de hand wordt ge- 



)>daan." (^) Duidelijker nog Herbert Spencer. In een polemisch 



aanhangsel lot zijne Principles of Biology (1865 — 67) verklaart 



deze philosoof , algemeen bekend om het overmatig accent dat hij 



legt op het woord ^yunhnowahlé" : »Ik heb herhaaldelijk en 



«nadrukkelijk op den voorgrond gesteld, dat onze voorstellingen 



))van stof en beweging niet dan symbolen eener onkenbare wer- 



))kelijkheid zijn; dat deze werkelijkheid niet hetzelfde kan wezen 



>nvat wij door onze symbolen uitdrukken, en dat zij, schoon 



»zij zich van buiten aan ons bewustzijn onder de vormen van 



• stof en beweging kond doet, toch in haar wezen dezelfde is 



y>die zich inwendig in onze bewustheid als gevoel en gedachte 



y> openbaart J' 



(1) Voor » transcendentaal object'' leze men 'transcendent substraat". 

 «Transcendentaal" dient eigenlijk alleen gezegd van de [op zich zelve «im- 

 manente"] gedachte, wanneer deze als vertegenwoordiger vaneen «transcen- 

 dent" bestaan wordt beschouwd. «Object" staat tegenover «subject", en 

 beteekent in eene streng doorgevoerde pliilosophische terminologie niets dan 

 voorstelling, verschijnsel, phaenomenon. «Transcendentaal object" = reprae- 

 sentatief gedachte voorstelhng. Overigens gebruikt Kant zelf het woord 

 «transcendentaal" gemeenlijk in anderen zin. In zijne Prolegomena zegt hij 

 daaromtrent: «Het woord transcendentaal beteekent bij mij nimmer eene 

 «verhouding onzer kennis tot dingen, maar alleen tot het kenvermogen." 

 [I § 3, Aanm. III.] 



(2) Kritik der reinen Yernunft, uitg. van Dr. K. Kehrbach, blz. 320. 



