430 



«dwang uitoefent op onze waarneming en het verloop der feilen ^ 

 »als eene met onzen Wil gelijkwaardige macht alzoo , noemen wij 

 yyhaar Kracht. Dit begrip eener zich tegen ons o verstellende 

 wmacht hangt rechtstreeks af van de wijze waarop onze eenvou- 

 «digste waarnemingen tot stand komen. Van den beginne onder- 

 » scheiden zich de veranderingen, die wij zelf door onze wilsui- 

 » tingen teweegbrengen, van de zoodanige, die door onzen wil 

 »7iiet gemaakt, door onzen wil niet uit den weg te ruimen zijn. 

 «Het is voornamelijk de smart, die ons van de macht der werke- 

 ))lijkheid eene zich opdringende kennis geeft. De nadruk valt 

 «hierbij op de door ons opgemerkte omstandigheid, dat de 

 «waargenomen spheer van praesentabiha niet door eene bewuste 

 »daad van ons voorstelHngsvermogen of onzen wil in het aanzijn 

 »is geroepen. Fichte's Niet-Ik is hier de juiste en negatieve 

 «uitdrukking. Ook den droomer schijnt datgene wat hij meent 

 «te zien en te voelen niet door zijnen wil of door de bewuste 

 «aaneenschakeling zijner voorsteUingen te zijn ontstaan , zij het 

 «ook dat onbewust het laatste metterdaad dikwijls genoeg het 

 «geval zal zijn; ook voor hem is het een Niet-Ik. Evenzoo 

 «voor den idealist, die het opvat als de voorstellingswereld van 

 «den Wereldgeest". (*) 



Duidelijker nog en scherper wordt in dezen de metaphysische 

 conclusie getrokken door Gustav Bunge, hoogleeraar der phy- 

 siologie te Bazel. In eene voordracht over » Vitalismus und 

 Mecha7iismus'\ gedrukt te Leipzig in 1886, laat deze geleerde 

 zich op de volgende wijze verluiden: «Wanneer de bestrijders 

 «van het vitalisme beweren, dal in de levende wezens in het 

 «geheel geene andere factoren werkzaam zijn dan eenig en alleen 

 «de krachten en stoffen der onbezielde natuur, dan moet ik deze 

 «leer bestrijden. Dat wij aan de levende wezens niets anders 

 «leeren kennen, ligt blijkbaar aan onze beperkte vermogens; 

 «het ligt eenvoudig hieraan, dat wij tot het doen van waarne- 

 «mingen aan de bezielde en onbezielde natuur altoos slechts 

 «dezelfde zintuigen gebruiken, die in het geheel niets anders 



[*] IT. V. lÏELMHOLTz, Vortfüge und Reden, Brunswijk 1884. Il 245. 



