431 



» gewaar worden dan een beperkten kring van bewegingswijzen. 

 »Te verwacbten, dat wij met dezelfde zintuigen in de levende 

 » natuur ooit iets anders zouden knnnen ontdekken dan in de 

 «onbezielde wereld : zulks ware voorzeker eene gedachteloosheid. 

 »Maar wij bezitten immers tot bespieding der bezielde natuur 

 »een zintuig meer: het is de inwendige zin, waardoor wij de 

 «toestanden en veranderingen van ons eigen bewustzijn waarne- 

 »men. De diepste, de meest rechtstreeksche blik, dien wij 

 '>slaan in ons innerlijkste wezen, toont ons eigenschappen 

 "der meest verschillende soort ; hij toont ons dingen , die niet in 

 »de ruimte geordend zijn ; hij toont ons feiten, die met een mecha- 

 »nisme niets te maken hebben. Hoe dieper, veelzijdiger en 

 «grondiger wij de levens verschijnselen trachten te doorvorschen 

 »des te meer komen wij tot het inzicht, dat feiten, die wij bereids 

 »gemeend hadden, physisch en chemisch te kunnen verklaren , 

 »van veel ingewikkelder aard zijn, en voorloopig met alle 

 «mechanistische verklaring den spot drijven. Het bloed volgt 

 «de wetten der hydrodynamica. Maar het bloed is bij de bewe- 

 »ging volslagen lijdelijk. De actieve verrichtingen van hart en 

 «vasculaire spieren heeft nog niemand physisch vermogen te 

 «verklaren. — In de actioiteit steekt hel raadsel des levens. 

 «Het begrip der activiteit echter hebben wij niet uit de zintuig- 

 «lijke waarneming getrokken, maar uit de zelfbespieding , uit 

 ;)het acht geven op onzen ivil, hoe deze in ons bewustzijn treedt , 

 «hoe hij zich aan den inwendigen zin openbaart. En wanneer 

 » nu ditzelfde ding de uitwendige zintuigen ontmoet , dan herkennen 

 »wij het niet. Wij zien wel wat er om en aan is, — de be- 

 » wegingsverschijnselen — maar den kern , dien zien wij niet. Wij 

 «kunnen dien slechts bij onderstelling aannemen, en dat doen 

 «wij, wanneer wij van actieve bewegingen spreken. Dat doet 

 «ieder physioloog; hij kan dit begrip niet ontberen". (^) 

 In onze bewustheid vinden wij Gedachte en Wil als grond- 

 el) Men vergelijke met dit cilaal wal D. von Sghütz zegt in zijn geschrift 

 over »das exacte Wissen der Naturfor^cher', Mainz 1878, blz. 208 — 214 

 [•geistige ïatigkeit und physikalische Ivrafte" j. 



