45^2 



bestaiiddeelen onzer geestelijke natuur. De bewuste ideeën zijn 

 rechtstreeks gegeven; wat den wil voor onze ervaring toegan- 

 kelijk maakt, is de gewaarwording of liet gevoel, — de naam 

 voor de in ons bewust wordende bevredigingen en wanbevre- 

 digingen van het willen ; in eersten aanleg de door den tegen- 

 stand van vreemde wilsuitingen in het bewustzijn opduikende 

 gewaarwording van misnoegen. Uit de gevoelsspheer wordt dan 

 de wil op instinctmatige of naief realistische wijze opgemaakt , 

 d. w. z. dat hij in het bewustzijn rechtstreeks schijnt te worden 

 w^aargenomen , wijl de bemiddelende en intuïtieve gevolgtrekkin- 

 gen onbewust blijven. Het gaat met den Wil als met de 

 "dingen", die bij intuïtieve gevolgtrekking door ons worden 

 opgemaakt uit de dynamische aandoeningen waardoor de pro- 

 ductie onzer voorstellingen worden bepaalt. Bestaan er nu in de 

 spheer der werkelijkheid al of niet atomistisch gesplitste /l;mc/i^ew, 

 dan leidt eene monistische opvatting der Natuur er als van 

 zelve toe, die krachten als in hun wezen identisch met dien in 

 ons resoneerenden ivil te beschouwen. De door Fichte, Schelling 

 en Hartmann voorgestane opvatting der werkelijkheid als wil 

 beantwoordt aan de behoefte tot opstelling van een beginsel , 

 dat eensdeels als iels geestelijks en door zijnen samenhang met 

 de gedachte de voorwaarde oplevert voor de mogelijkheid dal 

 er kennis zij, — alleen tusschen gelijkslacbtige beginselen is 

 gemeenschap mogelijk — en van den anderen kant een sub- 

 straat van werkelijkheid verschaffe, dat ons voor alle vervluch- 

 tiging tot blootelijk ideëele begripsdialektiek behoedt. Want 

 mogen ook al uiteraard de gedachtenreeksen der denkende we- 

 zens zich zelve nimmer kunnen overschrijden , zij behoeven toch 

 eene keerzijde als gepostuleerden bestaansgrond, die van het 

 bewustzijn iets meer maakt dan een droom, gedroomd door 

 zichzelf. 



Menigen lezer zal de volslagen vergeestelijking des Heelals 

 waartoe wij door onze overwegingen langzamerhand geraakt 

 zijn, duizelingwekkend en ongezond voorkomen. Het » gezond 

 verstand" van Jan Alleman komt tot zulke gevolgtrekkingen 



