457 



stantie als tvil-, haar samenhang met den als gedachte repro- 

 duceerbaren inhoud der werkelijkheid duidt op wezensgemeen- 

 schap van beiden , op een geestelijk karakter alzoo van het 

 geheele wezen der Natuur. De inhoud der werkelijkheid als 

 reproduceerbaar door ons voorstellingsvermogen , en het tverke- 

 lijkheidsbeginsel , waardoor die inhoud existeert en niet poten- 

 tieel blijft, moeten in den grond gelijkslachtig zijn met Ge- 

 dachte en Wil in onze subjectieve natuur. Hartmann leert 

 daarom het bestaan eens Wereldwezens, dat in eene veelheid 

 van werkingen als willend wezen zich uit, en tevens in zijn 

 actieven toestand gedachten uit zich ontwikkelt. Ieder atoom 

 moet volgens hem als eene om zoo te zeggen geïndividualiseerde 

 wilsuiting van lagere orde worden beschouwd, wier (primaire) 

 voorstellingsinhoud in de betrekkingen en verbindingen bestaat, 

 die het kan aangaan met andere dynamiden. De atoomver- 

 bindingen vormen den grondslag voor het ontstaan van ensem- 

 ble-beelden, wier contingente eigenschappen als kleur, reuk, 

 smaak , klank , warmte, enz. buiten en vóór het percipieerend 

 bewustzijn niet bestaan. Beweging, afmeting, configuratie 

 evenwel ' zijn in zekeren zin ook buiten den hewusten geest 

 voorhanden, in zooverre deze begrippen in de wisselende ver- 

 houdingen der discrete werkingsmiddelpunten geïmpliceerd zijn. 

 Van primaire qualiteiten in den zin van Lockr kan echter 

 natuurlijk geene sprake zijn. (*) Starre stofafmeting bestaat 

 niet. 



Ook door de volgende overweging geraakt men tot eene ethelis- 

 tische natuuropvatting. De noodzakelijkheid van den inhoud der 

 waarneming dringt zich aanvankelijk niet op als logische noodzake- 

 lijkheid of zuivere idee, zooals bij het discursief of redeneerend den- 

 ken volgens logische wetten geschiedt : de grond voor hel ontstaan 

 der waarneming is iets anders dan idee. Het waargenomen voor- 

 werp doet zich aan ons voor met eene van buiten komende, 

 aan onzen gedachtenkring opgedrongen noodzakelijkheid , in 



(*) Cfr. Locke's Essay concerning Human Understanding (1689-90), U 

 8 §S 9, 10, 13. 



