438 



wier wezen men gevolgelijk in den beginne niet het minste 

 inzicht heeft. Er ontstaat een gevoel van onmacht in den 

 eigen wil tegenover den overmachtigen dwang, dal waar- 

 genomen wordt als iets dat niet gewild werd, als iets dat 

 vreemd is en van buiten komt. Rechtstreeks genomen kan ik 

 door de grootste inspanning van mijnen wil niets veranderen 

 aan het feit, dat ik op dit oogenblik het waarnemingsobject eens 

 booms als bewustzijnsinhoud voorhanden vind. Indirect echter 

 kan ik op het voorwerp der waarneming influeeren; binnen 

 zekere grenzen vermag mijn wil objecten (= verschijnselen) te 

 vervluchtigen en ze te doen ontstaan. Wil nu kan alleen door 

 Wil worden overwonnen; alleen wat gelijk met mij in wezen 

 is kan met den toestand mijner bewustheid in wisselwerking 

 staan. De op mijn wil uitgeoefende dwang, de werkelijkheid 

 eener veelheid van wezens buiten mij, die den subjectieven 

 wil onmachtig maakt tegen den inhoud der waarneming en 

 toch weder indirect onder deszelfs invloed staat, moet het uit- 

 vloeisel van Wil, of wat hetzelfde is, van Kracht zijn. Deze, 

 zooals wij zien op verschillende wijzen bereikbare eindstelling 

 leidt o. m. tot de opmerking, dat ook het materieele denkor- 

 gaan, als al het andere, niets is dan eene aanschouwbaar ge- 

 wordene functie derzelfde factoren, die subjectief-innerlijk ge- 

 nomen zich als denken en streven voordoen. Dergelijke philo- 

 sophische apercu's blijven hunne waarde behouden , ook wanneer 

 het atoom blootelijk een hulpbegrip der natuurwetenschap 

 mocht wezen , en van transmentale beteekenis ten eenen male 

 mocht verstoken zijn. (i) 



(1) Dit nl. is bijv. het gevoelen van prof, E. du Bois-Reymond, die van 

 nieening is, dat het atoom wel eene op zich zelve consequente en onder 

 omstandigheden nuttige fictie mag heeten op het gebied der mathematische 

 physica, doch dat daarentegen een philosophisch, dus ernstig opgevat, atoom 

 bij nadere beschouwing voor een onding moet worden verklaard. Men on- 

 derscheide echter tusschen het stoflelijk en het dynamisch atoom, en men 

 zal terstond bevroeden dat alleen het stoflelijk atoom een natuurphilosophisch 

 onding mag heeten, terwijl daarentegen het dynamisch atoom eene logisch 

 bevredigende en voor alle wetenschappelijk-realistische natuuropvatting on- 

 ontbeerlijke hypothese is. 



