439 



Overwegen wij thans, in welke verhouding de atoomwil 

 staat tot de Ruimte. Evenals het hegrip van werking of kracht 

 in het algemeen, hebben wij ook de voorstellingen van ruimte 

 en tijd ten gevolge van bepaalde werkingswijzen. Alle werking 

 impliceert onderscheid in ruimte en tijd. Eene werking, die 

 nergens en nimmer plaats heeft, is niet denkbaar. Elke kracht 

 werkt dus op eene bepaalde plaats , maar is daarom niet tot een 

 enkel punt beperkt. Ware zij dat, wij zouden haar niet kun- 

 nen bespeuren , daar wij ons op verschillende plaatsen bevinden. 

 Neen, elke kracht is veeleer alomtegenwoordig; de magnetische 

 kracht werkt niet alleen in, maar ook buiten het staal. De 

 zon werkt op onze aarde; eveneens werken de cohaesie, de 

 affiniteit, enz. zonder tusschenruimten van het eene atoom ot 

 molecuul op het andere. Eene ledige ruimte bestaat niet: ge- 

 meenschap, samenhang en wisselwerking zouden zinledige be- 

 grippen zijn , wanneer er eene substantieele afscheiding tus- 

 schen lichamen bestond, en de tusschenruimten ledig waren. 

 Ook de buiten onzen geest voorhanden ruimte kan niets 

 zelfstandigs wezen, niets dan een resulteerende vorm zijn, 

 waarin de dynamische werkingswijzen zich uiten, en die 

 onmiddellijk zoude vervallen, indien alle werking plotse- 

 ling ophield. Het wezen dat zich in de werkingen uit en 

 daardoor de ruimteverhoudingen in het leven roept, is dus 

 extensione prins; de substantie der Natuur is ruimteloos, en 

 juist daarom alomtegenwoordig m de werkingen. De ruimte 

 als continuüm is een voorstellingsschema in onzen geest , waar- 

 aan geen zakelijk iets daar buiten beantwoordt, doch is in 

 overeenstemming met een complex van werkingsverhoudingen, 

 die door de betrekking der werkingen op geometrische punten 

 voortdurend op nieuw ontstaan. 



Zonder dat wij overigens noodig hebben ons met de vraag 

 naar het wezen der ruimte in te laten, kunnen wij met be- 

 trekking tot de verhouding tusschen atoomwil en ruimte de 

 volgende redeneering opstellen: de ruimte kan een tweevoudig 

 bestaan genieten : eene werkelijke aanwezigheid aan lichamen of 



