445 



«gegeven ware. Er moet alzoo buiten het bestaan op zich zelf 

 "iets voorhanden zijn , waardoor A de plaats in den tijd be- 

 )>paalt van B, en omgekeerd ook B wederom die van A, ver- 

 »mits alleen wezens, welke onder deze voorwaarde gedacht 

 "Worden, als tegelijk bestaande kunnen worden geconcipieerd. 

 »Nu bepaalt echter alleen datgene de plaats van iets anders in 

 »den tijd, wat de oorzaak van dat andere of van zijne bepa- 

 )>lingen is. Alzoo moet ieder wezen, daar het alleen met be- 

 »trekking tot zijne bepalingen gevolg kan zijn, de causaliteit 

 «van zekere, in een ander gegeven bepalingen, en tegelijk ook 

 «de gevolgen van de causaliteit des anderen in zich bevatten, — 

 »d. w. z. ze moeten, hetzij rechtstreeks of middellijk , in dyna- 

 »mische gemeenschap staan, indien het tegelijk zijn in eenige 

 «mogelijke waarneming ter kennis zal komen." (') 



Het postulaat, dat eene dergelijke gemeenschap denkbaar 

 maakt, is niet ver te zoeken. Al hel bestaande heeft eene 

 identische oorzaak, welke tevens het substraat is, waardoor de 

 phaenomenale wezens onderling worden verbonden, en hunne zoo- 

 genoemde wisselwerking wordt mogelijk gemaakt, Eene prak- 

 tisch hoogst gewichtige formule! In de kategorie der oorzaak 

 of substantie ligt nl. niets meer of minder opgesloten, dan dat 

 de wetenschap in hare hoogste en laatste gevolgtrekkingen ons 

 noopt, het bestaan van een Opperwezen te postuleeren. »Een 

 «bovenzinnelijke bestaansgrond der Natuur is geen verzinsel, 

 «geene willekeurige onderstelling, die men even goed zoude 

 "kunnen nalaten, maar eene logische noodzakelijkheid voor ons 

 «denken, zoo goed als atomen en hunne trillingen. Het mecha- 

 »nisch beginsel, dat wij bij alle onderzoek trachten op te sporen 

 »en het teleologisch verband dat zich opdringt aan onze rede: — 

 «beide moeten in een opperst, niet aan den dag tredend en voor 

 «het denken niet verder toegankelijk beginsel te zamenhangen , 

 «vermits ze anders in de natuurbeschouwing niet neven elkan- 



(*) hoi. Kant, Kritik der reinen Yernunft, uitg. van Dr. K. Kehrbagh, 

 blz. 198. 



