447 



wordt onzeggelijk plat en bot, zoodra wij verhoudingen van 

 gelijksoortigheid en quantitatieve gelijkheid aan al die eeuwige 

 entiteiten gaan toeschrijven. De denkende mensch wordt veel- 

 eer genoopt verder te gaan , en eene gemeene oorzaak , een 

 zelfden bestaansgrond, een gemeenschappelijken intelligenten 

 oorsprong te postuleeren, waaruit het denkbaar wordt dat er 

 verhoudingen ontstonden van gelijkheid, instede der tallooze 

 mogelijke verhoudingen van owgelijkslachtigheid. Voorzeker, 

 zeggen wij met Maxwell , is overigens de wetenschap niet bij 

 machte om door te redeneeren over het scheppen der werke- 

 lijkheid uit niets , over de omzetting van potentiaUteit in actua- 

 liteit. Wij hebben de uiterste grens van ons beperkt voorstellings- 

 vermogen bereikt , wanneer wij hebben geconstateerd , dat, ver- 

 mits de atomen en individueele geesten niet als eeuwig en onder- 

 ling onafhankelijk kunnen worden gedacht, zij door eene gemeene 

 oorzaak in het aanzijn moeten geroepen zijn. De aanschouwelijk- 

 heid begeeft ons bij zoodanige abstractiën ten eenen male. Het is 

 alleen wanneer wij nadenken, niet over de Substantie en het 

 wezen der Natuur als zoodanig, maar over de labiele vormen 

 waarin het zich manifesteert, dat onze in beelden zich bewe- 

 gende geest iets vindt waaraan hij zich kan vasthouden, en 

 waarvan hij iets stellends kan praediceeren. 



Uit bovenstaande overwegingen zoude voortvloeien dat de 

 wereld geschapen is. Zoude het waar zijn, dat wij in physi- 

 schen zin geene eeuwigheid maar een eindigen tijd achter ons 

 hebben? (') Geeft men de aannemelijkheid dezer gevolgtrekking 

 toe, dan doet men natuurlijk hetzelfde ten opzichte der toe- 

 komst ; een touw met één eind , zoude Multaluli gezegd hebben, 

 is ondenkbaar. Opmerkelijk is het, dat het denkbeeld tot op 



(1) In metaphysischen zin kan er van zelf van eindigheid of oneindigheid 

 geen sprake zijn. Op de Substantie zijn geen begrippen van duur toepasselijk. 

 Reeds de «Scholastici docuerunt quod aeternitas non sit temporis sine fine aut 

 principio successio, sed Ntinc Stans; i. e. idem nobis Nunc esse quod erat 

 Nunc Adamo; i. e. inter nunc et tune nullam esse difïerentiam." Hobbes, 

 Leviathan, cap. 46, 



