449 



» afwisselende veranderingen in de Natuur. Doch de warmte 

 »van heete lichamen streeft er voortdurend naar, door geleiding 

 »)en straling op de minder warme over te gaan, onevenwicht 

 »van temperatuur tot stand te brengen. Bij iedere beweging 

 »van aardsche lichamen gaat door wrijving of botsing een deel 

 «mechanische kracht in warmte over, waarvan slechts een ge- 

 «deelte verder omzetbaar is. Hetzelfde is in den regel bij ieder 

 «chemisch en elektrisch proces het geval. Daaruit volgt dus, 

 »dat het eerste gedeelte van den krachtvoorraad, de niet om- 

 «zetbare warmte, voortdurend toeneemt, terwijl het tweede, 

 «dat der mechanische , chemische en elektrische krachten , voort- 

 » durend afneemt; en wanneer het Heelal ongestoord aan den 

 «loop van deszelfs physische processen wordt overgelaten, zal 

 «eindelijk alle kracht tot warmte worden, en alle warmte in 

 «een evenwicht van temperatuur geraken. Dan is iedere mo- 

 » gelijkheid eener verdere verandering uitgeput, dan moet er 

 «volslagen stilstand ontstaan in alle natuurprocessen van elke 

 «denkbare soort. Het Heelal zal van dan af tot eeuwige rust 

 «veroordeeld zijn." (i) 



Uit deze theorie nu zoude voortvloeien , dat de natuurwetten 

 zoo zijn ingericht, dat zij uit zich zelve met logische nood- 

 zakelijkheid tot opheffing van het wereldproces moeten leiden. 

 Hebben wij hieruit te besluiten tot het redelooze van den aanhef? 

 Want de redelijkheid in den aanhef van een proces, dat men aan- 

 vangt om het weder te doen ophouden , is hoegenaamd niet in te 

 zien. Het proces zoude dus iets moeten zijn, dat van de hand 

 valt te wijzen, en de logische natuurwetten het redelijk regula- 

 tief wezen, toegepast op het alogische (in zijne gevolgen antüogi- 

 sche), dat is grondelooze begin. Opmerkelijk blijft het in dit ge- 

 val, dat eene gevolgtrekking opgemaakt uit de mechanische 

 warmtetheorie , tot op zekere hoogte in overeenstemming blijkt 

 met de fmalüeü of doelheooging , die wij met het oog op het 

 streefvermogen der wereldsubstantie in het Heelal te erken- 

 nen hebben. Doelheooging, namelijk, vooronderstelt een 



(*) Vortrage und Reden, I 42. 



