4S0 



toestand die niet moest zijn, in laatsten aanleg dus eene 

 ^yrestitutio in statum quo fuit AbsohUum ante naluram." Daar- 

 bij onderscheidt de keten der finaliteit zich hierin van die 

 der causaliteit, dat zij niet eindeloos kan gedacht worden. 

 Alle absolute doelbeooging moet op een eindpaal gericht zijn, 

 daar bij de finaliteit iedere voorafgaande schakel der keten 

 door den volgenden is bepaald , zoodat anders eene voleindigde 

 oneindigheid van doeleinden in de voorstelling omvat zoude 

 moeten worden, en toch nog al de oneindig vele finale scha- 

 kels als onmogelijk in de lucht moesten blijven zweven, 

 vermits ze te vergeefs wachten op het einddoel dat ze eerst 

 bepalen zal. 



Over de finaliteit zelve hier nog het volgende. Daar de in 

 dit geschrift uiteengezette wereldopvatting «monistisch" is, kan 

 de finaliteit die ik bedoel alleen immanent, niet transcendent, 

 zijn. Dit beteekent dat wij de teleologie op ons standpunt 

 niet hebben op te vatten als afgescheiden van de natuurwetten 

 die de wetenschap tracht op te sporen : wat voor den physicus 

 oorzaak is der werking, is voor den metaphysicus meteen 

 middel tot het doel. De finaliteit in onze panpsychistische een- 

 heidsleer is niet dan de noodzakelijke keerzijde der door de 

 natuurwetenschap opgespoorde causaliteit, en valt met haar te 

 zamen in eene hoogere eenheid: de logische noodzakelijk- 

 heid. Het complex der gezamenlijke natuurwetten wordt op 

 die wijze tot eene absolute iinyjx-jh, het middel tot het univer- 

 seele xéloq, dat in het absoluut logische bestaat. 



Het wetenschappelijk recht van den metaphysicus, de na- 

 tuurwet in teleologischen zin op te vatten, wordt, met het 

 oog op de voorzienigheidsleer van orthodoxe godgeleerden , 

 door den natuurgeleerde menigmaal met heftigheid bestreden. 

 Ten onrechte. Door het feit, dat er om te beginnen althans 

 in menschen en dieren doelbeooging wordt aangetroffen , wor- 

 den wij genoopt, ergens den oorsprong, de bron wel of oorzaak 

 dier doelbeooging te onderstellen , en wij hebben geenszins het 

 logisch recht den m,ensch, het integrante deel der Natuur, doel- 



