455 



wet, passen volkomen de woorden van Paul Janet: »Une loi 

 »sans législateur est une loi morte et vaine, dont je puistou- 

 »jours m'affranchir s'il me plait. Si je ne Ie puis , c'est qu'elle 

 »a sa raison ailleurs que dans moi-même, j'entends dans 

 »mon moi individuel et contingent', elle a sa source dans une 

 «essence supérieure, alaquelleje communiqué par ma conscience 

 »et ma raison. C'est cette essence", voegen wij er met hem 

 )>bij, »qui décidera de ma destinée, et a qui il appartienl de 

 »juger, si la justice et sa bonté lui font un devoir de nous 

 «assurer au dela de la tombe une autre existence. {}) Quant a 

 «nous, cela ne nous regarde pas; et nous n'avons pas d'autre 

 )>devoir que de faire Ie bien, en nous abandonnant avec confi- 

 »ance aux mains de celui qui nous a créés." Doch hoe men 

 overigens denken moge over de waarschijnlijkheid van een 

 relatief individualisme ook beneden de oppervlakte der ver- 

 schijnselen, zeker is het, dat van de andere zijde het aan de 

 atoomfunctiën en individueele geesten ten grondslag liggende 

 Wereldwezen niet anders dan als eenig kan worden gedacht. 

 Eene wereld, die voor alle phaenomenale individua gemeen- 

 schappelijk bestaat, eene bestendige onderlinge wisselwerking 

 van krachtsuitingen mogelijk maakt en over en weer tot het 

 ontstaan van onderlinge correlate denkbeelden aanleiding geeft , 

 is alleen denkbaar bij de onderstelling dat de voortbrenger als 

 identisch substraat aan alle bestaande veelheid ten grondslag 

 ligt. Zonder dat wij voortaan hetzij theïstische dualisten of 

 atheïstische monisten behoeven te zijn, houdt bij eene zoo- 

 danige zienswijze de materie geheel op, de doode nederslag , het 

 capul mortuum te wezen van eene al of niet plaats gehad 



(*) Curiositeitshalve maak ik hier gewag van het geschrift de Immortali- 

 tate Animae (1516), door Petrus Pomponatius [1462—1525], wiens ge- 

 dachten meer waarde hebhen dan zijn Latijn. P. wijst erop, dat het men- 

 scheUjk verstand het algemeene alleen in het bijzondere leert kennen , en dat 

 ons denken nooit zonder denkbeelden kan wezen, hoedanige in de waar- 

 neming hun grondslag vinden, nimmer buiten ruimte en tijd optreden, en 

 daarom aan een lichamelijk orgaan gebonden zijn, met hetwelk zij dan ook 

 vergaan. 



